چرا مردم حق دارند

روزبه كریمی: محسن كدیور، چهره برجسته روشنفكری دینی در سراسر سال‌های پایانی دهه 70 و سال‌های آغازین دهه 80 خورشیدی است. او به‌ویژه بر نسبت حقوق بشر و اسلام متمركز شد و كوشید از جنبه‌های مختلف انگاره حقوقی اسلام را با نظامات بین‌المللی بسنجد، مثلا او كه خودش بر اثر جسارت در پیش‌بردن این پروژه،‌ طعم زندان را چشیده بود، زمانی به جایگاه زندان در حقوق جزایی اسلامی پرداخت و بر سویه‌هایی از آن دست گذاشت كه ناقض قواعد پذیرفته‌شده بین‌المللی بود. خصلت برجسته آرای كدیور در این زمینه، شجاعت و البته دقت نظر او به‌عنوان متفكری مسلمان است در تحقیق و پذیرش تناقض‌ها و تعارض‌های نظام سنتی در قیاس با قواعد و عرف‌‌های جهان‌شمول، البته او در این راه از مبانی و روش‌شناسی مدونی بهره گرفته است. به تازگی از كدیور كتابی منتشر شده با عنوان «حق‌الناس» كه نشر كویر آن را به مخاطبان عرضه كرده است، مقالات این مجموعه در فاصله سال‌های 77 تا 85 نوشته ‌شده كه پیش‌تر در ایران منتشر شده‌اند، اما این‌بار، این كتاب، صورت‌بندی‌ای كلی و منسجم از آرای كدیور درباره حق و حقوق بشر به‌دست می‌دهد. به اعتقاد كدیور، «مضمون اغلب كتاب‌های حقوق بشر و اسلام در دو نكته خلاصه می‌شود. اول، حقوق بشر حرف تازه‌ای نیست و اصولا آموزه‌های دینی ما را از امثال اعلامیه جهانی حقوق بشر بی‌نیاز می‌كند. دوم، حقوق بشر در اسلام بسیار غنی‌تر و گسترده‌تر از اعلامیه جهانی حقوق بشر است. ضمنا در اسلام علاوه بر حقوق انسان‌ها، حقوق خداوند، حقوق حیوانات و نباتات و جمادات نیز رعایت شده ‌است». كدیور از این دیدگاه‌ها به اسلام تاریخی یا اسلام سنتی یاد می‌كند. اگرچه كدیور معتقد است، «در قرائت سنتی از ادیان یا در دین تاریخی به‌ویژه در بخش شریعت و فقه، موارد تعارض با نظام حقوق بشر، اساسی و غیر‌قابل اغماض است» اما، تاكید دارد كه اسلام در اسلام تاریخی خلاصه نمی‌شود. اسلام معنوی كه روایتی روشنفكرانه از اسلام است، با حقوق بشر سازگار است.

او در كتاب جدیدش كوشیده است، با ارائه تحلیلی انتقادی از روایت تاریخی اسلام در نسبت با حقوق بشر از یك‌سو، راه‌حلی مناسب برای مشكل نسبت اسلام و حقوق بشر پیش نهد، البته از منظر قرائت معنوی اسلام. «پیام نهایی كتاب این گزاره است: ایمان به خدا، باور آخرت و پیروی از تعالیم پیامبر اسلام، ذاتا هیچ تعارضی با رویكرد انسانی حقوق بشر ندارد. می‌توان از صمیم دل مسلمان بود و واقعا از اندیشه حقوق بشر دفاع كرد.»

«حق‌الناس» مفهومی است كه ما، همه ما، غالبا در محاورات روزمره، در رسانه‌ها و خلاصه همه‌جا شنیده‌‌ایم و به كارش بسته‌ایم. اغلب مردمان این مرز و بوم مثلا معتقدند كه «حق‌الناس بر حق‌الله مقدم است». این مفهوم البته معنایی جز حق مردم ندارد و می‌توان از جمله این حقوق به حق قصاص، حق حضانت مادر، حق مالكیت و… اشاره كرد. اما آنچه در كار كدیور تازگی دارد، اعتقادش بدین مهم است كه «حق» تنها به گزاره‌های شرعی هم محدود نیست بلكه حقوق انسان، اموری عقلانی و پیشادینی‌اند. بنابراین، حتی اگر این حقوق توسط دین هم به رسمیت شناخته ‌نمی‌شد، باز معتبر بودند. اما سوالی كه اینجا به ذهن متبادر می‌شود، شاید این باشد كه «پس چرا در اسلام صریحا به این مفهوم اشاره شده است؟ آیا این اشاره، بدین‌معنا نیست كه علت وجودی حقوق مردم، پذیرش آن در شرع است؟» كدیور در مقدمه كتاب، پاسخ داده كه، آنچه در دین به‌عنوان «حق‌الناس» شناخته‌ می‌شود، «ارشاد به حكم عقل است نه تاسیسی در مقابل عقل».

در نقد رویكرد فقه اسلامی به‌خصوص و سنت شرقی در كل به حقوق بشر، از جمله و معمولا نكته گرفته می‌شود كه فهم حق نزد این نظام‌های ارزشی و نظری، بیشتر به مفهوم «تكلیف» در درك كنونی ما نزدیك است تا «حق» به‌معنای تضمین اراده آزاد فرد. كدیور نیز متذكر شده است: «حقوق به‌كار رفته در شریعت با تكلیف فرقی ندارد» و سعی كرده، «حق‌الناس» را نه در معنای فقهی‌اش بلكه با درك عرفی‌اش در كار بندد: همان حق انسان. كدیور به‌صراحت و جسورانه، مفهوم سنتی و كلاسیك «حق‌الناس» را در معنایی امروزی استفاده كرده تا نشان دهد، این سنت را می‌توان در صورتی مدرن قرائت كرد. یعنی، «حق‌الناس همان حقوق بشر است بی‌كم‌وكاست».

این كتاب از چهارده مقاله در زمینه اسلام و حقوق بشرتشكیل شده كه در پنج بخش موضوعی تنظیم شده‌اند. نخست، به «مبادی بحث اسلام و حقوق بشر» پرداخته شده است. موضوع بخش دوم، «اسلام و حقوق بشر» است. در بخش سوم «آزادی‌های عقیدتی، دینی و سیاسی» بررسی شده ‌است. بخش چهارم مختص «حقوق زنان» است. در آخرین بخش كتاب، به مباحث دیگری از حقوق بشر(از جمله معضل برده‌داری، حقوق غیرمسلمانان و تامین‌اجتماعی در اسلام معاصر) پرداخته شده ‌است.

چرا مردم حق دارند. روزبه كریمی.

روزنامه کارگزاران، شماره 622 ، 5 آبان 1387

حق الناس: اسلام و حقوق بشر

انتشار کتاب جدید کدیور، نشر کویر، 436 ص، مهر 87