رسائل شیخ مشروطه خواه، انتشار آراء مدون سیاسی آخوند خراسانی

روزنامه شرق، ویژه نامه مشروطه (۱۳ مرداد ۱۳۸۵) :

انتشار مدون آرای سیاسی آخوند خراسانی به كوشش محسن كدیور

رسائل شیخ مشروطه خواه

سیاست نامه خراسانی

قطعات سیاسی در آثار ملا محمد كاظم آخوند خراسانی

صاحب كفایه ۱۳۲۹-۱۲۵۵

به كوشش محسن كدیور

انتشارات كویر

چاپ اول: ۱۳۸۵

آخوند ملا محمد كاظم خراسانی ۱۳۲۹ ۱۲۵۵ ه.ق بیشتر به عنوان صاحب كفایه شناخته می شود. كفایه الاصول كتاب محوری در حوزه تعلیم اصول فقه در حوزه های دینی جهان شیعه است و بسیاری از ابتكارات فقهی مولف اش همچنان مورد بحث است. اما آخوند خراسانی از حیث دیگری هم در تاریخ معاصر ایران جالب توجه است. آخوند یكی از معروف ترین و به گمان برخی معروف ترین فقیه مشروطه خواه در عصر خیزش انقلابی مردم ایران برای مشروطه كردن قدرت مطلقه قاجار به شمار می رود. گرچه آخوند خراسانی در دوران پرهیاهوی مشروطه خواهی حضوری فعال و فتاوای موثر داشت اما گویا صبغه مشروطه خواهی اش در برابر وجه فقهی اش در سایه مانده است. در حوزه اندیشه سیاسی شیعه هم آخوند در برابر شاگردش میرزا محمد حسین نائینی نویسنده تنبیه الامه و تنزیه المله چهره كمتر شناخته شده تری است. آخوند خراسانی هیچ وقت نتوانست در كتاب مدونی نظریات سیاسی اش را تدوین كند. به علاوه آرای سیاسی او كه در میان آثار فقها، اصولی و تلگراف ها و احكام سیاسی او پراكنده است هیچ گاه به شكل مدونی منتشر نشده بود. همین امر باعث شده بود كه بسیاری از جوانب اندیشه او ناشناخته بماند. محسن كدیور روحانی اصلاح طلب در كتاب سیاست نامه خراسانی كه شامل قطعات سیاسی در آثار صاحب كفایه است، تلاش كرده این امر را به انجام برساند و مجموعه ای از آثار او را به صورت مدون گردآوری كند. این مجموعه تنها شامل آرای سیاسی آخوند خراسانی است و بخشی از آرای فقهی او كه دلالت سیاسی دارند را هم دربرمی گیرد. كدیور پیش از این در مقاله اندیشه سیاسی آخوند خراسانی كه سه سال پیش از این به سمینار بزرگداشت آخوند خراسانی ارائه كرده بود، از وجود مكتب سیاسی خاصی به نام مكتب سیاسی خراسانی دفاع كرده بود و با چاپ این كتاب و جلد بعدی آن كه حاوی نقد آرای سیاسی آخوند خراسانی است و علی الظاهر به زودی منتشر خواهد شد، این ادعا را پی گرفته است. كدیور معتقد است به خاطر آرای خاص آخوند خراسانی درباره ارتقای نقش عقل در اجتهاد و سیاست، رد ولایت مطلقه بشری، امتناع تحقق حكومت مشروعه در عصر غیبت و سیاست ورزی فقیهان می توان از مكتب سیاسی خاص او نام برد. در زیر دو نمونه از آثار كوتاه آخوند خراسانی یكی از تلگراف هایش در وجوب اهتمام در حمایت از مشروطه كه همراه با شیخ عبدالله مازندرانی نوشته شده و همچنین تقریظ آخوند بر كتاب میرزای نائینی آورده ایم:

وجوب اهتمام در مشروطیت از اظهر ضروریات دین مبین

طهران، دهم شهر ذی الحجه الحرام ۱۳۲۶، خدمت جنابان عمدتی العلماء الاعلام ملاذی الاسلام آقای حاجی سیدمحمد امام زاده و آقای صدرالعلماء دامت بركاتهما، احكام صادره از این خدام شرع انور بر وجوب اهتمام در مشروطیت دولت ایران و تشكیل مجلس شورای ملی عمومی و حرمت دادن مالیات به حكام حالیه بلاد جمیعا صحیح و صادر از داعیان است، و نسبت صدور ناسخ احكام مزبور از مرحوم مقدس آیت الله آقای حاجی میرزاحسین قدس سره و این خادمان شریعت مطهره از اكاذیب و مفتریات، چگونه رفع ید و اعراض از چنین نعمت عظمی كه موجب قطع تعدی و ارتكابات دلخواهانه ظالمین و مقدمه حفظ بیضه اسلام است ممكن، و صدور ناسخ در چنین امر واضحی كه از اظهر ضروریات دین مبین است محتمل الصدور می باشد شرح مراتب معروضه را به عموم مسلمین ابلاغ فرموده با كمال اتحاد و اتفاق كلمه در انفاذ احكام الهیه عز اسمه بذل جهد نمایند تا بعون الله نفوس و اعراض و اموال مسلمین بیش از این تلف نشود و این بقیه ممالك اسلامیه از استیلا و تصرف اجانب محفوظ بماند و لاحول و لاقوه الا بالله العلی العظیم.

الاحقر عبدالله المازندرانی

الاحقر الجانی محمد كاظم الخراسانی

تقریظ كتاب تنبیه الامه و تنزیه المله میرزای نائینی

بسم الله الرحمن الرحیم

رساله شریفه «تنبیه الامه و تنزیه المله» كه از افاضات جناب مستطاب شریعتمدار صفوه الفقها والمجتهدین ثقه الاسلام والمسلمین العالم العامل آقامیرزا محمدحسین النائینی الغروی دامت افاضاته است، اجل از تمجید و سزاوار است كه ان شاء الله به تعلیم و تعلم و تفهیم آن ماخوذ بودن اصول مشروطیت را از شریعت محقه استفاده و حقیقت كلمه مباركه «بموالاتكم علمنا الله معالم دیننا و اصلح ماكان قد فسد من دنیانا» را بعین الیقین ادراك نمایند، ان شاء الله.

فی شهر ربیع اول سنه ۱۳۲۷

حرره الاحقر الجانی محمدكاظم الخراسانی