به استقبال گفتگوی تمدنها

به  استقبال  گفتگوی  تمدنها[۱]

درباره  طرح  پیشنهادی  رئیس جمهوری  مبنی  بر گفتگوی  تمدن ها چه  نظری  دارید بحث  گفت وگوی  تمدنها در ذیل  یک  بحث  مهمی  به نام  «گفت وگو» قرار می گیرد.

 

ویژگیهای  گفت وگو به  این  قرار است :

۱٫ متاعی  برای  عرضه کردن  و یا حرفی  برای  گفتن

۲٫ این که انسان  به طور واقع بینانه  و متواضعانه  این  را درک  می کند که  همه  امور خیر عالم  در دست  او نیست  و دیگران  هم  چیزی  برای  عرضه کردن  دارند، بنابراین  کسی  که  وارد گفت وگو می شود، آن  کسی  است که  دادوستد می کند، و کسی  می گریزد که  چیزی  برای  عرضه کردن  ندارد و به  خیال  خام  خودش می پندارد که  عقل  کل  است  و آنچه  خوبان  همه  دارند، تنها او دارد.

پیشنهاد گفت وگوی  تمدنها از سوی  کشوری  مطرح  می شود که  هم  پیشینه  قوی  تمدنی  دارد و هم پیشینه  ملی  و دینی .

از یک  سو می دانیم  که  متاعی  مرغوب  برای  عرضه کردن  داریم ، ما می توانیم فرهنگ  ملی  و ارزشهای  دینی  و ملی  خودمان  را در جهان  معاصر عرضه  کنیم ، فلسفه ، عرفان  و ادبیات ما در جهان  معاصر جاذبه های  فراوانی  دارند، و از سوی  دیگر می باید از علوم  تجربی  و اجتماعی  و به طور کلی  تجربه  بشری  طرف  مقابل  استفاده  کنیم . وارد یک  دادوستد بین المللی  شده ایم  که  هم  برای  ایران  مفید است  و هم  برای  دنیای  معاصر مناسب ، بنابراین  رییس جمهوری  ما از موضع  اقتدار ملی  این  مهم  را پیشنهاد کرده  است . که  در مقابل نظریه  برخورد تمدنها که  از سوی  هانتینگتن  مطرح  شده ، پیشنهاد ملی  دینی  قابل  توجهی  است . طرح  گفت وگوی  تمدنها چه  تاثیری  بر موقعیت  ایران  دارد مسلما به  استحکام  مواضع  بین المللی  ایران  می انجامد. از فواید این  پیشنهاد، اصلاح  ذهنیتی  است که  به  غلط در مورد ایران  در صحنه  بین المللی  ترسیم  شده  و غالبا یک  چهره  خشن  و غیرمعتدل  از ایران  تصویر کرده اند، این  پیشنهاد می تواند این  ذهنیت  را بدرستی  اصلاح  کند و یک  چهره  معتدل  و منطقی  از ایران  اسلامی  عرضه  کند. با توجه  به  این که  پیام  واقعی  انقلاب  اسلامی  یک  پیام  فرهنگی است ، قطعا در یک  محیط آرام  بهتر می توانیم  این  پیام  معنوی  را به  جهان  معاصر برسانیم  و اسلام  و فرهنگ  اسلامی  در یک  محیط عاری  از تشنج  سریعتر رشد می کند. بنابراین  چنین  پیشنهادی  قطعا به تحکیم  مواضع  داخلی  و خارجی  جمهوری  اسلامی  منجر خواهد شد.

این  نخستین  بار است  که  در شرایط جدید از سوی  یک  کشور جهان  سومی  چنین  پیشنهاد معقولی  به  مجامع  بین المللی  ارائه  شده  و با استقبال  سازمان  ملل  و دیگر مجامع  بین المللی  مواجه شده  است .

چه  راهکارهای  عملی  برای  پیاده کردن  این  طرح  باید اتخاذ کرد  در مجموع راهکارهای  عملی  به  دو قسمت  تقسیم  می شود: اول  راهکارهایی  که  ما باید در داخل پیش  گیریم  و گفت وگو را در جناحها ببینیم  و آثار پربرکت  آن  را بررسی  کنیم . اگر بین  جناحهای سیاسی  باب  گفت وگو، مناظره  و انتقاد سالم  مفتوح  شود، بی شک  بر روابط خارجی  ما هم  تاثیر بسزایی  خواهد گذاشت  و همه  باور خواهند کرد که  ما واقعا به  فرهنگ  گفت وگو پایبند هستیم  ومن امیدوار هستم  رئیس جمهوری  به  گفت وگو در داخل  بیشتر توجه  کنند و فرهنگ  گفت وگو را نخست در داخل  کشور پیاده  کنیم .

دومین  راهکار پیشنهادی  این  است  که  یک  سلسله  گفت وگوهای  محدود میان  طرف  تمدن اسلامی  با دیگر طرفهای  صاحب  تمدن  و فرهنگ  ایجاد کنیم  و در این  زمینه  پیشقدم  باشیم ، مواردی که  می توان  پیشنهاد کرد، عبارتند از:

  1. در درجه  اول  گفت وگو میان  نویسندگان  و ارباب  قلم  و فرهیختگان  ایرانی  و غیر ایرانی  منعقد شود و نویسندگان  دوطرف  این  گفت وگو را آغاز کنند،
  2. گفت وگوی  علمای  ادیان  طرفین ، یعنی  گفت وگو میان  علمای  مسلمان  ایرانی  از یک  طرف  و مسیحی  طرف  دیگر در زمینه های  دینی ،
  3. گفت وگوی  هنرمندان  دوطرف ، ۴
  4. گفت وگوی روزنامه نگاران  ایرانی  و غیرایرانی ،
  5. رقابت ها و مسابقات  ورزشی  که  نوعی  گفتگو بین ورزشکاران  است ، بنابراین  ما در درجه  اول ، باید یخهای  زمینی  را که  بر سر راه  گفت وگوها قرار دارد آب  کنیم .

چه  موانعی  ممکن  است  در مرحله  اجرای  طرح  بروز کند. بهترین  راه  برای  برداشتن  موانع  موجود، پرهیز از تعجیل  است . صبر و بردباری ، و این که  موفقیت در چنین  کاری  احتیاج  به  زمان  دارد، البته  در داخل  بعضی  منافع  شخصی  خودشان  را بر مصالح  کشور و منافع  ملی  ترجیح  می دهند و با برخوردهای  نامناسب  یک  سیاست  خردستیز یا نامعقول  از اسلام  به جهان  عرضه  می کنند. مهمترین  مسئله  این  است  که  به  گروهی  که  در ایران  نسبت  به  این  پیشنهاد سوظن  دارند، بقبولانیم  که  فرهنگ  گفتگو و مدارا از شیوه  تحمیل ، خشونت  و زور کارسازتر و به مصالح  ملی  نزدیک تر است . در خارج  از ایران  نیز شبیه  داخل  جناح  تندرویی  هستند که  مایل  نیستند سیمای  خردپسندی  از ایران  ارائه  شود.

 

علت  وفاق  و هماهنگی  همه  کشورهای  عضو سازمان  ملل  متحد در پذیرش  پیشنهاد رئیس جمهوری ، مبنی  بر تعیین  سال  ۲۰۰۱ به عنوان  سال  گفتگوی  تمدن ها چیست تصویب  پیشنهاد آقای  خاتمی  از سوی  سازمان  ملل  موفقیت  بزرگی  برای  جمهوری  اسلامی  ایران محسوب  می شود و این  که  مجمع  عمومی  به  اتفاق  آرا این  نظریه  را پذیرفت  نشاندهنده  درک  جهان معاصر از تنش زدایی  و دستیابی  به  صلح ، مفاهمه  و معنویت  و بیانگر این  نکته  است  که  سازمان  ملل می کوشد مشکلات  بین المللی  را از طریق  منطق  و گفتگو حل  کند، نه  از طریق  جنگ  و سلطه طلبی  و اعمال  زور. اهمیت  تصویب  این  پیشنهاد را از سویی  می توان  از این  منظر بررسی  کرد که  شاید این نخستین  بار است  که  پیشنهاد یک  رئیس  دولت  جهان  سوم  در جهان  با چنین  اقبالی  مواجه  می شود و قطعا باید این  امر را به  فال  نیک  گرفت . پیام  انقلاب  اسلامی  از آغاز یک  پیام  معنوی  وفرهنگی  بود که بعضا پیشامدهای  تحمیلی  از جمله  جنگ  و مشکلات  آغازین  سالهای  انقلاب  مانع  از ابلاغ آن  به جهان  شده  بود.

در حال  حاضر فرصتی  پیش  آمده  که  پیام  اسلام  ناب  محمدی (ص ) که  همان  ابلاغ معنویت ، صلح  و دوستی  است  به  جهان  معاصر عرضه  می شود. در واقع  این  پرسش  مطرح  است  که دولتمردان  ما چرا پیش  از این  به  ابلاغ این  پیام  نیندیشیده  بودند; چرا که  از آغاز تاریخ  اسلام  هم می بینیم  که  اولیای  دین  از موضع  عزت ، منطق  قوی  دین  را تبلیغ  می کردند و ما هم  برای  تبلیغ  دین  و انقلابمان  راهی  بهتر از مذاکره  و گفتگو نداریم .

در مورد آثار فرهنگی  پیشنهاد رئیس جمهوری  معتقدم  در حال  حاضر که  جامعه  جهانی  این پیشنهاد را پذیرفته  و با تصویب  آن ، این  تفکر را به  رسمیت  شناخته ، مسئولیت  بزرگی  بر دوش دولتمردان  و متفکرین  ما محول  شده  و در حال  حاضر جهان  منتظر است  که  ببیند جمهوری  اسلامی ایران  چه  پیامی  در این  گفتگو خواهد داشت .

درباره  کیفیت  گفتگوی  تمدنها دو دیدگاه  است  برخی  گفتگوی  تمدنها را گفتگو میان  کشورهای دارای  سابقه  تمدنی  از جمله  ایران ، مصر، یونان  و… می دانند و برخی  دیگر معتقدند منظور ایران  از این  پیشنهاد، گفتگو میان  تمدنهایی  است  که  امروزه  به نوعی  در مصاف  و چالش  با یکدیگر قرار دارند به نظر شما کدامیک  صحیح  است باید گفت : اگر قرار بود ایران  با طرح  این  پیشنهاد صرفا یک  بحث  تاریخی  را طرح  کند و در حوزه اندیشه  صرف  حرکت  کند، بی تردید باید نخستین  تعبیر انتخاب  می شد. یعنی  اطراف  گفتگو را باید کشورهای  ایران ، چین ، هند، یونان  و روم  تشکیل  می دادند، اما اگر می خواهیم  در زمان  خود نفس بکشیم  و به  فرموده  امیرالمومنین (ع) فرزند زمان  خود باشیم ، می باید تعبیر دوم  را انتخاب  کنیم  و من براین  باور هستم  که  تعبیر ریاست  جمهوری  به  برداشت  دوم  اشاره  دارد; یعنی  گفتگو بین  تمدنهایی که  در حال  حاضر در صحنه  جهانی  موجودیت  دارند و به  عبارت  دیگر گفتگو بین  تمدنهایی  که حرفی  برای  گفتن  دارند و می توانند در این  دادوستد اجتماعی  و فرهنگی  نقش  فعال  داشته  باشند. با این  تحلیل  دامنه  این  گفتگو را می توان  هم  به  تمدن  اسلام  و غرب  گسترش  داد و هم  گفتگوی  ایران  را با کشورهای  صاحب  تمدن  از جمله  آمریکا، آسیا، آفریقا و اروپا مدنظر قرار داد. ما نمی توانیم  در حال  حاضر وجود تمدنهای  غربی  را نفی  کنیم . به  عبارت  دیگر می توانیم  با آنها موافق  نباشیم ; ولی دلیلی  ندارد که  با آنها گفتگو نکنیم . گفتگوکردن  برای  این  است  که  بتوانیم  نقاط اشتراک  و افتراق فرهنگ ها و تمدن ها را شناسایی  کنیم ، والا اگر قرار است  فقط مشابه خود را ببینیم که باید در آیینه نگاه  کنیم، نه  این که  وارد مواجهه، بحثها و گفتگوهای  بین المللی  شویم . جایگاه  حقوقی  این  مصوبه  و ضمانت  اجرایی  آن  از سوی  مجمع  عمومی  سازمان  ملل  و آثار فرهنگی  آن  چیست در مجموع مصوبات  سازمان  ملل  بیشتر وجهه  بین المللی  دارد و یک  ارزش  جهانی  بر آن  مترتب است  که  الزاما به  معنای  داشتن  یک  ضمانت  اجرایی  خاص  نیست . البته  همین که  این  مسئله  از طرف رئیس  یک  کشور آسیایی  مطرح  و به  اتفاق  آرا پذیرفته  شده ، به خودی  خود دارای  اهمیت  عمیقی است . این  پیشنهاد چند تاثیر فرهنگی  در جهان  معاصر خواهد گذاشت ، از جمله  این  که  به طور کلی صحنه  بین المللی  با پذیرش  این  پیشنهاد تمایل  خود را به  رفع  تشنج  در عرصه  جهانی  نشان  می دهد و در این  راستا اگر کسی  بخواهد به  منظور نیل  به  اهداف  خود به  زور متوسل  شود، قطعا ناگزیر خواهد بود عرصه  عمل  خود را از فشار و ظلم  آشکار دور کند. از سوی  دیگر ایران  به واسطه  دلایل  متعددی  که  منجر به  ترسیم  چهره ای  نادرست  و خشن  از آن شده   که  در این  ترسیم  هم  فعالیتهای  دشمنان  موثر بوده ، هم  متاسفانه  اقدامات  برخی  از جناحهای داخلی   با ارائه  این  پیشنهاد و حذف  این  تصویر می تواند فصل  جدیدی  در سیاست  خارجی  باز کند و اتهاماتی  را که  تاکنون  علیه  ایران  اعلام  شده  به  نوعی  به  پیام  دوستی  صلح  بین المللی  و ابلاغ پیامهای فرهنگی  تبدیل  کند. در عین  حال  این  پیشنهاد در سیاست  داخلی  هم  بسیار موثر است ; به عبارت دیگر این  پیشنهاد وقتی  مطرح  شده ، این  تفکر را هم  درپی  خواهد داشت  که  مگر ممکن  است کشوری  ادعای  گفتگوی  تمدنها را مطرح  کند، ولی  خود نتواند در درون  مرزهای  خود مشکلاتش  را با گفتگو حل  کند این  امیدواری  هست  که  آقای  رئیس  جمهوری  بتوانند فضای  داخل  را به  گونه ای پیش  ببرند که  فضای  گفتگو میان  تمام  جناحها و گروهها برقرار شود; و نیز تمامی  دست اندرکاران مسائل  سیاسی ، اجتماعی  بکوشند که  موضوع برقراری  گفتگو در متن  جامعه  نهادینه  شود و در آن صورت ، ان شاالله دنیای  معاصر با تاسی  به  ایران  بتواند بدون  توسل  به  خشونت ، مسائل  را از طریق گفتگو حل وفصل  کند.

به  منظور ارائه  ضمانتهای  اجرایی  به  سازمان  ملل  بهتر است  کارشناسان  حقوقی  کشور پیشنهادهایی  عملی  برای  اجرای  مصوبه  عرضه  کنند تا با تمسک  به  آنها دست اندرکاران  سازمان  ملل بتوانند زمینه های  اعمال  این  مصوبه  را فراهم  کنند.

 

اگر ایران  با استناد به  این  پیشنهاد بخواهد شکل  مشخصی  به  مراوده های  خود با دیگر کشورها دهد و از جمله  ارتباط با ملت  آمریکا را از طریق  گفتگوی  مدنی  پی  بگیرد نه  مذاکره  صرفا سیاسی ، چه راهکارهایی  دراختیار دارد مسئله  گفتگوی  تمدنها در روابط تمدن  ایرانی  و تمدن  آمریکایی  موقعیت  ویژه ای  دارد و از حساسیت  خاص  خود برخوردار است . علت  این  مسئله  هم  سابقه  روابط ایران  و آمریکاست .

گفتگوی  تمدنها قطعا وسیع تر از گفتگوی  سیاستمداران  دو کشور است  و با توجه  به  انسدادی  که  به هرحال  در روابط خارجی  ایران  و آمریکا ایجاد شده  بود جا دارد که  به  آقای  رئیس  جمهوری  آفرین گفته  شود که  خردمندانه  برای  رفع  این  انسداد کوشش  کرد. درواقع  گفتگوی  مدنی  میان روزنامه نگاران ، نویسندگان ، علمای  ادیان ، هنرمندان ، ورزشکاران  و… می تواند برای  معقول کردن روابط مورد استفاده  قرار گیرد. ما به  لحاظ دینی  با هیچ  کشوری    که  آن  را به  رسمیت  شناخته باشیم   منع  شرعی  نداریم . در مورد آمریکا هم  حکم  شرعی  حرمت  برای  ارتباط نداریم ; کما این که پیامبر اکرم (ص ) و امیرالمومنین (ع) هم  در زمان  خود با یهودیان  یا دشمنان  خود هم  مذاکره می کرده اند، هم  رابطه  داشته اند و هم  معاهداتی  بسته اند. بحث  رابطه  ایران  و آمریکا در واقع  مشکل موضوعی  دارد نه  مشکل  حکمی ; یعنی  در یک  موقعیت  خاص  دولتمردان  ما به  این  نتیجه  رسیدند که این  روابط به  ضرر ما بوده  و طبیعتا هرگاه  که  موانع  موجود برطرف  شود، می توان  در زمینه  برقراری ارتباط تجدیدنظر کرد.

آن  نکته ای  هم  که  مدنظر امام (ره ) بود این  بود که  رابطه  ما با آمریکا باید مبتنی بر عزت  باشد. واضح  است  که  هر زمان  که  مجلس  شورای  ایران  تشخیص  دهد در موضع  اقتدار و عزت  هستیم  و می توانیم  برمبنای  حکمت  و مصلحت  منافع  خود را تحصیل  کنیم ، قادر خواهیم  بود چه  به  لحاظ مدنی  و چه  از منظر سیاسی  ارتباط با این  کشور داشته  باشیم . اگر از این  زاویه  مسئله  را مورد توجه  قرار دهیم ، گفتگوی  تمدنها از منظر یک  گفتگوی  مدنی  و میان  شخصیتهای  غیرسیاسی

به  یک  گفتگوی  جامع  و نافذ و شامل  حوزه  سیاست  بدل  خواهد شد. به یاد داشته  باشیم  گفتگوی تمدن ها یا گفتگوی  فرهنگ ها بدون  لحاظ حوزه  سیاست  جدا ناقص  و ابتر است . از سوی  دیگر انقلاب  ما یک  پیام  معنوی  دارد و جهان  معاصر هم  تشنه  شنیدن  آن  است ، ما جز گفتگو چه  راه  دیگری برای  ابلاغ این  پیام  داریم  ما با گفتگو می توانیم  هم  از پیام  دین  و ایمانمان  دفاع کنیم ، هم  رسالت فرهنگی مان  را به  انجام  برسانیم .

 


[۱] دو گفتگوی  کوتاه  با روزنامه های  ایران  (۱۳ آبان  ۱۳۷۷) و همشهری  (۲۴ آبان  ۱۳۷۷).