استاد ایرانی دانشگاه دوک: جنگ بنیادگرایی دینی را در سراسر جهان تقویت خواهد کرد
دورام، کارولینای شمالی ( DURHAM, N.C.) (RNS) —محسن کدیور، مخالف ایرانی که در دانشگاه دوک اسلام تدریس میکند، به همان اندازه که از جمهوری اسلامی انتقاد میکند، نگران تأثیر جنگ ایران بر دموکراسی آمریکا نیز هست.
سرویس خبری دین (Religion News Service) (RNS)
نوشته: یونات شیمرون (Yonat Shimron)
۲۵ مارس ۲۰۲۶ (۵ فروردین ۱۴۰۵)
دورام، کارولینای شمالی (RNS) — محسن کدیور جنگ در ایران را با احساس فزایندهای از تکرار تاریخ دنبال میکند.
او استاد پژوهشی مطالعات اسلامی در دانشگاه دوک است و هجده سال است که در تبعید از وطنش ایران به سر میبرد. کدیور که منتقد سرسخت رژیم تهران و مدافع اصلاحات دموکراتیک است، اکنون بر این باور است که ایالات متحده نیز در مسیری مشابه به سوی حکومت اقتدارگرا در حرکت است.
کدیور از انقلاب ۱۳۵۷ که جمهوری اسلامی را به قدرت رساند حمایت کرده بود، به این امید که جامعهای عادلانهتر پدید آید. اما اوضاع آنگونه که انتظار میرفت پیش نرفت. هنگامی که او مقالات و کتابهایی در نقد رژیم نوشت، مقامات او را به هجده ماه زندان در زندان بدنام اوین در تهران محکوم کردند.
او در سال ۲۰۰۸ (۱۳۸۷) به آمریکا آمد، ابتدا به دانشگاه ویرجینیا و سپس به دانشگاه دوک. اما اکنون الگویی آشنا را در آمریکا میبیند.
«خبرنگاران از من میپرسند درباره شکست جمهوری اسلامی چه فکر میکنید؟» او گفت: «و من به آنها میگویم: «شما درباره شکست دموکراسی لیبرال در آمریکا چه فکر میکنید؟!»
او گفت از جنگ با ایران — از نبودِ هیچ تهدید فوری علیه آمریکا و از شتاب به سوی جنگ بدون مجوز کنگره — وحشتزده است. او معتقد است این جنگ تنها بنیادگرایی دینی را در سراسر جهان تقویت خواهد کرد و از هماکنون نیروهای دموکراتیک درون ایران را تضعیف کرده است.
سرویس خبری دین این هفته با کدیور در منزلش در چپل هیل، کارولینای شمالی مصاحبه کرد. این مصاحبه برای اختصار و وضوح ویرایش شده است.
خانوادهتان در ایران چه حالی دارند؟
مادرم و دو تن از فرزندانم در تهران زندگی میکنند. (در زمان جنگ) اینترنت بینالمللی در ایران کار نمیکند. اینترنت ملی دارند، مثل چین. پس میتوانند با یکدیگر از طریق اینترنت ارتباط برقرار کنند، اما با ما نه. میتوانند کارتهای تلفن بینالمللی بخرند. روزی چند دقیقه با هم صحبت میکنیم و میفهمیم که در امنیت هستند.
برداشت شما از این جنگ چیست؟
این جنگ نیست. این تجاوز اسرائیل و آمریکا به ایران است. دقیقاً برعکس آنچه رئیسجمهور ترامپ و نخستوزیر نتانیاهو تصور میکردند اتفاق افتاد. ایرانیان اکنون بیشتر از گذشته از جمهوری اسلامی حمایت میکنند، از ارتش ایران و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی که از آنها دفاع میکند حمایت میکنند. جنبش دموکراسی و آزادی ایران آسیب بسیاری دیده است. اسرائیل اکثر ایرانیان میانهرو، رهبران سیاسی و فرماندهان سپاه را ترور کرد. تندروهای افراطیتر جای آنها را گرفتهاند.
دو مثال میآورم: دومین رهبر ایران، سید علی خامنهای، در قضیه هستهای محتاط بود. او فتوایی صادر کرد که استفاده از بمب هستهای را حرام — یعنی از نظر اسلامی ممنوع — اعلام میکرد. آیا مطمئنیم که پسرش این فتوا را حفظ خواهد کرد؟ من مطمئن نیستم. اسرائیل دبیر شورای امنیت ملی ایران، علی لاریجانی را ترور کرد که فردی میانهرو بود. او مرد مذاکره بود. جای او را یک چهره افراطی تندرو، محمدباقر ذوالقدر گرفت.
آیا فکر میکنید مردم ایران پیش از جنگ آماده دموکراسی بودند؟
ایران آمادهترین کشور برای دموکراسی در خاورمیانه بود. ما در کمتر از هشتاد سال دو انقلاب داشتیم: ۱۹۰۶ و ۱۹۷۹. در سه دهه گذشته، ایران تظاهرات اعتراضی متعدد داشته است. پارلمان منتخب دارد. آیا عربستان سعودی این را دارد؟ آیا امارات متحده عربی چنین کرده است؟ خیر. همه این رژیمها اقتدارگرا هستند، اما جمهوری اسلامی یک مزیت دارد: انتخابات دارد. مردم میتوانند رئیسجمهور، مجلس، شوراهای شهر و مجلس خبرگان را انتخاب کنند. مقام رهبری (سیدعلی خامنهای) تلاش کرد آرای مردم در انتخابات را محدود کند، اما نتوانست آن را بهطور کامل از بین ببرد. تبلیغات زیادی علیه ایران در رسانههای غربی وجود دارد. این درست نیست. ایران پیچیده است.
انقلاب اسلامی حکومت فقها را به وجود آورد. آیا این قابل اجرا است؟
نظریهای وجود داشت که داناترین فقیه باید کشور را اداره کند. در عمل، فقه کافی نیست. برای اداره یک کشور باید مصلحت و منافع عمومی را در نظر گرفت. فقه سیاست نیست. دومین رهبر، خامنهای، نه به خاطر دانش فقهیاش — که واجد مقام و منزلت بالای رهبر اول، آیتالله خمینی نبود — بلکه به این دلیل که هشت سال رئیسجمهور جمهوری اسلامی بوده، رهبر شد. تجربه سیاسی مهمتر از دانش فقهی است. پس نظام در ظاهر دینی است، اما پیکره رژیم کارکردگرا و عملگرا است.
انتقاد من این است که به رویکردهای دموکراتیکتر و جدایی مسجد و حکومت نیاز داریم. آیتالله خمینی توانست بین راست و چپ تعادل برقرار کند، اما جانشین او، چون ویژگی کاریزماتیک و دانش اسلامی عمیق نداشت، بیشتر بر راستگرایان تکیه کرد و چپگرایان را که اصلاحطلب نامیده میشدند کنار گذاشت. اصلاحطلبان به حاشیه رانده شدند، نشریات و احزاب سیاسیشان ممنوع شدند، چهرههای شاخصشان زندانی شدند یا در حصر خانگی قرار گرفتند. او بیشتر بر سپاه پاسداران تکیه کرد.
آیا آیتالله جدید، پسر رهبر ترور شده را میشناسید؟
نه. او مردی در سایه است. هیچ اطلاعاتی از او نداریم. چیزی منتشر نکرده است. صدا یا تصویری از او نداریم. و چون در روز اول تجاوز آمریکا و اسرائیل مجروح شد و بسیاری از اعضای خانوادهاش جلوی چشمانش کشته شدند، آسیب روحی سختی دیده است. آنچه مطمئنم این است که کشور توسط سپاه پاسداران اداره میشود، نه توسط رهبر سوم. مقام رهبری در حال حاضر نقشی نمادین دارد، مثل پادشاه انگلستان.
دین در سراسر جهان غرب رو به افول است. آیا در ایران هم کاهش یافته است؟
ایران هر ده سال یک بار نظرسنجی ملی انجام میدهد، حتی پیش از انقلاب. بر اساس این نظرسنجیها، در اعتقاد به خدای یگانه، اعتقاد به آخرت و اعتقاد به نبوت پیامبر حضرت محمد تغییر معناداری پیش نیامده است. کاهش جدی در مناسک جمعی مانند نماز جمعه داریم. مناسک فردی نیز کاهش یافته است. تغییر محسوسی در تعداد زنانی که حجاب سنتی را نمیپوشند دیده میشود. رویکرد سختگیرانه و بنیادگرایانه رژیم به اسلام — که در ایران به «اسلام طالبانی» معروف است — تأثیر عمیقی بر دوری جوانان ایرانی از مناسک دینی، بهویژه مناسک جمعی داشته است. اما در مجموع، تفاوت بزرگی میان ایران و ترکیه، مثلاً، یا میان ایران و پاکستان دیده نمیشود.
شکافهای سیاسی در ایران را توضیح دهید.
در ایران تنوع وجود دارد. به نظرسنجی و داده (data) نیاز داریم. میتوانم بگویم که ۱۵ تا ۲۰ درصد ایرانیان از رژیم حمایت میکنند. اقلیت دیگری در میان ایرانیان هستند که از بازگشت سلطنت به ایران، یعنی بازگشت پسر شاه سابق، رضا پهلوی حمایت میکنند. این شخص دستنشانده نخستوزیر نتانیاهو است، اما رئیسجمهور ترامپ او را تا کنون نپذیرفته است. آمار قابل اعتمادی در دست نیست، اما این هم اقلیتی بیش نیست.
اکثر ایرانیان از رژیم حمایت نمیکنند. اما این تجاوز نظامی تندروهای ایرانی و سپاه پاسداران را تقویت خواهد کرد. همه این فرماندهان و چهرههای سیاسی جایگزین که پس از ترورهای احمقانه نخستوزیر نتانیاهو به قدرت رسیدهاند، تندروتر و افراطیتر از کسانی هستند که پیش از این بودند.
پیامدهای بلندمدت این جنگ چیست؟
نتانیاهو و ترامپ بنیادگرایی را در جهان گسترش میدهند. بنیادگرایی اسلامی به تدریج در آمریکا، در اروپا، در خاورمیانه، در همه جا افزایش خواهد یافت. سیاستهای این دو ضد صلح، ضد حقوق بینالملل و ضد ارزشهای آمریکایی است. ترامپ حتی از آنچه در ایران داریم اقتدارگراتر است.
من از جمهوری اسلامی انتقاد میکنم، اما همزمان از دموکراسی لیبرال بیشتر انتقاد میکنم. مالکوم ایکس (Malcolm X) (رهبر فقید سیاهان آمریکا) میگفت آنچه در آمریکا داریم ریاکاری (hypocrisy) است، نه دموکراسی (democracy).
