مصاحبه

وقتی از فرهنگ گفت‌وگو و مدارا سخن می‌گوئیم، دقیقا از چه چیزی سخن می‌گوئیم؟ چرا فرهنگ گفت‌وگو در بسیاری جوامع ما ضعیف است؟ موانع گفت‌وگو چیست؟ گفت‌وگو در فرهنگ اسلامی چه جایگاهی دارد؟ چگونه می‌توان میان پای‌بندی به حقیقت و احترام به دیدگاه مخالف جمع کرد؟ مرز مدارا کجاست؟ آیا باید با همه دیدگاهها مدارا کرد؟ آیا نخبگان جهان اسلام خود اهل گفت‌وگو هستند؟ مسئولیت نخبگان در ترویج فرهنگ گفت‌وگو چیست؟ پیام شما برای نسل جوان افغانستان درباره گفت‌وگو و مدارا چیست؟ سید جمال‌الدین افغانی آزادی‌خواه و اهل گفت‌وگو بود.

آمریکا و اسرائیل در تحقق دو هدف اصلی خود از جنگ علیه ایران ناکام ماندند، نه سرنگونی نظام محقق شد، نه تغییر بنیادینی در رفتار آن رخ داد. جنگ به تقویت انسجام داخلی ایران انجامید و روند اصلاحات دموکراتیک را به‌تأخیر انداخت. ایرانیان خود را در برابر انتخابی اجباری یافتند، میان دفاع از تمامیت ارضی کشور یا پیگیری مطالبات خود برای حاکمیت قانون و آزادی‌ها. اکثریت گزینه نخست را برگزیدند و دومی را به تعویق انداختند. ریشه تنش کشورهای خلیج فارس و ایران، پایگاه‌های نظامی آمریکا در منطقه است.

کدیور نقدی نادر و از درون ارائه می‌دهد: هم در برابر امپریالیسم آمریکا و تجاوزگری اسرائیل می‌ایستد، و هم اقتدارگرایی جمهوری اسلامی را از دل الهیات شیعه به چالش می‌کشد. او مسیر زندگی خود را بازمی‌گوید — دستگیری‌اش هم در دوران شاه و هم در دوران جمهوری اسلامی — و توضیح می‌دهد که چگونه وعده انقلابی آزادی، دموکراسی، و عدالت تنها به‌گونه‌ای ناقص محقق شد. این گفتگو نگاهی ژرف است به اینکه چگونه قدرت، دین، شخصیت‌ها، و رقابت چشم‌اندازها در هم تنیده شده‌اند تا ایران را به آنچه هست تبدیل کنند.

این جنگ بیش از آن‌که علیه جمهوری اسلامی باشد، علیه مردم ایران، تمامیت ارضی کشور، تمدن و فرهنگ آن بود. تجاوز نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران جنگ بربریت مدرن علیه مردمی و کشوری است که از تسلیم شدن در برابر زور عریان، بی‌قانونی و بی‌عدالتی سر باز می‌زنند. این جنگ تأثیری بسیار منفی بر جنبش دموکراسی‌خواهی و آزادی‌طلبی مردم ایران داشته و آن را تا آینده نامعلومی به تعویق انداخته است. ایرانیان با قاطعیت از میهن خود دفاع می‌کنند، در حالی که همچنان منتقدان سرسخت نظام حاکم باقی می‌مانند.

«خبرنگاران از من می‌پرسند درباره شکست جمهوری اسلامی چه فکر می‌کنید؟ و من به آن‌ها می‌گویم: شما درباره شکست دموکراسی لیبرال در آمریکا چه فکر می‌کنید؟!» ایرانیان اکنون بیشتر از گذشته از جمهوری اسلامی، و قوای مسلح مدافع خاک وطن حمایت می‌کنند. ایران آماده‌ترین کشور برای دموکراسی در خاورمیانه است. هرچند جنبش دموکراسی و آزادی ایران آسیب بسیاری دیده است. کشور توسط سپاه پاسداران اداره می‌شود، نه توسط رهبر سوم. این تجاوز نظامی تندروهای ایرانی و سپاه را تقویت کرده است. نتانیاهو و ترامپ بنیادگرایی را در جهان گسترش می‌دهند.

وقتی در ایران بودم، خیلی‌ها به من می‌گفتند: “این‌طور حرف نزن. تو را تحمل نمی‌کنند.” من گوش ندادم. به زندان رفتم. اینجا هم خیلی‌ها به من توصیه می‌کنند: دولت اینجا را نقد نکن، به‌ویژه در مورد اسرائیل. آیا من مجازم همان‌طور که رهبر جمهوری اسلامی ایران را نقد می‌کنم، نتانیاهو و ترامپ را هم نقد کنم؟ نقد صریح کدیور از دولت کنونی، به‌ویژه به‌عنوان یک مهاجر از کشوری که غالباً در تضاد کامل با ایالات متحده تصور می‌شود، در فضای کنونیِ افول آزادی بیان در دانشگاه‌ها، جایگاهی منحصربه‌فرد دارد.

بسیاری از ایرانیان اکنون بر این باورند که جمهوری اسلامی قادر به حل مشکلات بنیادی کشور نیست. در حالی که توافق گسترده‌ای درباره آنچه مردم نمی‌خواهند وجود دارد، اجماعی درباره آنچه می خواهند شکل نگرفته است؛ امری که ضرورت برگزاری یک همه‌پرسی را برجسته می‌کند و آسیب‌پذیری در برابر مداخله خارجی را افزایش می‌دهد. در همه‌پرسی چهار گزینه مطرح خواهد بود: ولایت مطلقه فقیه، جمهوری اسلامی منهای ولایت فقیه، مشروطه سلطنتی، و جمهوری دموکراتیک سکولار. هسته اصلی اعتراضات اخیر اصیل، مردمی، عمدتاً مسالمت‌آمیز و ریشه‌دار در مطالبات مشروع مردم است.

اجتهاد در اصول و مبانی هیچ خط قرمزی ندارد و تا جایی که بتواند مدعاهای خود را با موازین معتبر عقلی و نقلی اثبات کند می‌تواند پیش برود. “سپری شدن دوران علم اصول و اجتهاد فقهی در کشورداری، مدیریت، سیاست، و قانونگذاری” ادعایی درست است، اما این‌که فقه و اصول به شکل مطلق دوران‌شان سپری شده است، نادرست است. آزادی علمی بدون هرگونه خط قرمز در امور دینی امری قابل دفاع است. به قرآن و پیامبری که غلط دارند و خطا در آنها راه یافته چگونه می‌توان ایمان داشت؟!

«طب اسلامی» اسمی مطلقا نادرست است. اسم درست آن «طب الحدیث» است. تا سال ۱۳۹۰ عملا ما چیزی بنام طب اسلامی نداشته ایم. در روایات طب دارویی هیچ روایت معتبری پیدا نمی شود. طب به اصطلاح اسلامی امری سیاسی، نوعی شیادی به نام دین، قالب کردن ضدعلم به نام علم و دین، و در زمره خرافات است. در بهداشت و درمان الزاما باید به متخصصان دانشهای بهداشت و پزشکی مراجعه کرد. دعا در مؤمنان دو تاثیر جدی دارد: یکی ارتقای روحی بیمار، دیگری امکان شفای بیماریهای صعب العلاج.

زمینه و زمانه کتاب «مسئله حجاب» فضای استبداد سکولار غربگرا و پیام آن «حجاب اختیاری» است. این کتاب برای فضای استبداد دینی که خود را به «حجاب اجباری» سنجاق کرده، نوشته نشده است، و به درد چنین فضایی هم نمی خورد. «تشویق به حجاب اختیاری» (کار مطهری در دهه ۴۰) امری متباین با «توجیه حجاب اجباری» (سیاست رسمی نظام پس از انقلاب) است. مرتضی مطهری اگر ترور نمی شد، یا سرنوشت جمهوری اسلامی متفاوت می شد، یا او در صف منتقدان و مخالفان این نظام به زندان می افتاد.

کتاب مسئله حجاب مرتضی مطهری بهترین نماد «حجاب اختیاری» از سال ۱۳۴۷ به بعد است. این کتاب در دوران خود یک کتاب صف‌شکن و نواندیشانه بوده است. حضور اجتماعی زن مسلمان با کتاب مطهری وارد مرحله جدیدی می‌شود. مطهری با زبانی متجددانه از پوشش اسلامی دفاع کرده است. کتاب مسئله حجاب مطهری از کتاب‌های مهم و تاثیرگذار قرن چهاردهم است، اگر نویسنده خود زنده بود، به احتمال زیاد در ادامه اجتهاداتش به نتیجه‌ای شبیه نتیجه من می‌رسید و می‌گفت که پوشاندن موی زنان دلیل معتبر دینی ندارد.

ولایت فقیه نوعی استبداد دینی است. ولایت فقیه یعنی فقیه سالاری با جمهوریت، مردم‌سالاری، حاکمیت ملی، حکومت قانون و آزادی قابل جمع نیست. ولایت شرعی فقیه بر مردم فاقد مستند معتبر عقلی و نقلی است. فقاهت ربطی به سیاست ندارد. ارائه نظریه سیاسی و مدیریت سیاسی کار فقیه نیست. رای مردم در همه پرسی فروردین ۱۳۵۸ هیچ ربطی به ولایت فقیه ندارد. بر خلاف تبلیغات رسمی، «ولایت عامه یا مطلقه فقیه» هرگز نظریه رسمی سیاسی تشیع نبوده است. کار دین از جمله اسلام حل مشکلات سیاسی و اقتصادی نیست.

کتاب «ولایت فقیه، حکومت اسلامی» آقای خمینی یک کتاب مهم در موزه تاریخ ملت ایران است: ۱) مانیفست اسلام سیاسی، ۲) تز ولایت فقیه، ۳) نگاه بسیط و ساده‌انگارانه نویسنده به مقوله سیاست و اجتماع، ۴) محصول این کتاب یعنی جمهوری اسلامی از دیدگاه اکثر مردم ایران موفق نبوده است. اگر همه‌پرسی در پیش داشته باشیم، بیش از هفتاد و پنج درصد مردم ایران این بار به جمهوری اسلامی نه خواهند گفت، و در حقیقت به این کتاب و به آرمان نویسنده‌اش است که دارند نه می‌گویند.