منتقد صریح جمهوری اسلامی، ترامپ و اسرائیل
یادداشت: The Duke Chronicle نشریه دانشجویی دانشگاه دوک است، با سابقه انتشار مرتب هفتگی از سال ۱۹۰۵. برای اطلاع از مخاطب ایرانی، ترجمه فارسی وفادار به متن مصاحبه اخیرم را همراه با لینک به متن اصلی اینجا درج میکنم. نشریات غیردانشجویی دوک و به طور کلی جو غالب نشریات آمریکا اینگونه نیستند.
در میانهٔ سرکوب فدرال آزادی بیان، استاد دانشگاه دوک و دگراندیش ایرانی، محسن کدیور، همچنان صریح و منتقد باقی مانده است
The Duke Chronicle – سوم فوریهٔ ۲۰۲۶ [۱۴ بهمن ۱۴۰۴]
نویسندگان: لئو گلدبرگ Leo Goldbergو الا مور Ella Moore
محسن کدیور با سخن گفتن علیه بیعدالتی بیگانه نیست. او بهعنوان یکی از دگراندیشان برجستهٔ ایرانی، در برابر زندان و آزار، همواره جمهوری اسلامیِ سرکوبگر را به نقد کشیده است.
اما امروز، کدیور که استاد پژوهشی مطالعات اسلامی است، با تهدیدی تازه روبهروست؛ تهدیدی که همزمان با آن، کالجها و دانشگاهها در سراسر ایالات متحده با فشارها و تهدیدهای دولت ترامپ علیه آزادی بیان دستوپنجه نرم میکنند.
در حالی که دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، وعده داده است بودجهها را قطع کند و تحقیقات گستردهای دربارهٔ عملکرد دانشگاهها به راه اندازد، دانشگاهها و اعضای هیئت علمی آنها از ترس هدف قرار گرفتن، بیش از پیش به خودسانسوری روی آوردهاند.
دانشگاه دوک نیز خود را در میانهٔ این سرکوب میبیند. وینسنت پرایس Vincent Price ، رئیس دانشگاه، در اکتبر ۲۰۲۵ در برابر نظارتهای مکرر فدرال، بر «راهبرد سکوت» دانشگاه تأکید کرد؛ رویکردی که اثرات آن به سطح اعضای هیئت علمی نیز سرایت کرده است.
اما برای کدیور، سخن گفتن ــ فارغ از هر پیامد احتمالی ــ همواره اصلی بیقید و شرط بوده است.
دانشمند دگراندیش
کدیور که در ایران بهعنوان یکی از اندیشمندان برجسته در الهیات و فقه شیعه شناخته میشود، به منتقدی صریح نسبت به توجیه دینیِ محدود و تنگنظرانهٔ جمهوری اسلامی برای حکومت استبدادیاش بدل شد. نقدهای او از حکومت آیتالله خمینی، در سال ۱۹۹۹ ــ یک دهه پس از درگذشت [آیتالله] خمینی ــ به زندانی شدن هجدهماههٔ وی در زندان بدنام اوین در شمال تهران انجامید.
کدیور در مصاحبهای که برای پروندهٔ معرفی او در سال ۲۰۱۱ با نشریهٔ Chronicle انجام شد، گفت:
«من در کتابهایم نشان دادم که روشهای [حکومت] با روش پیامبر محمد [ص] در تضاد است. … برای آنها بسیار بد است وقتی کسی با زبان دینی از آنها انتقاد میکند، چون میخواهند نشان دهند که همهٔ مخالفان سکولار هستند … من نشان میدهم که همهٔ اینها نادرست است.»
کدیور پس از آزادی، بیوقفه و بیتوبه به نقد خود ادامه داد و سرانجام در سال ۲۰۰۸ به دلیل استمرار مخالفتهایش، از سوی حکومت دینی ایران به تبعید محکوم شد.
او از سال ۲۰۰۹ در دانشگاه دوک حضور دارد و در سال ۲۰۱۵ به مقام استاد پژوهشی در گروه مطالعات دینی رسید. با وجود آنکه کدیور یکی از برجستهترین روشنفکران دگراندیش ایرانی بهشمار میرفت، در سالهای اولیهٔ حضورش در دانشگاه دوک چهرهای نسبتاً ناشناخته بود؛ چنانکه پروندهٔ معرفی Chronicle در سال ۲۰۱۱ نیز اشاره میکرد که او سمینارهایی دربارهٔ سیاست و تاریخ ایران برای شمار اندکی از دانشجویان برگزار میکرد. اما اکنون، کلاسهای او با استقبال گستردهای روبهروست و موضوعات متنوعی همچون «علم و دین» و «فلسفهٔ دین» را دربرمیگیرد.
کدیور با وجود مواجهه با چندین حکم زندان، تهدیدهای حکومت ایران و در نهایت تبعید، به دلیل پافشاری بیوقفهاش بر اصلاحات حکومتی در کشور، میگوید که هرگز از «مبارزه برای عدالت و آزادی» دست برنداشته و برنخواهد داشت.
کدیور همچنان در مخالفت با حکومت ایران فعال است. او با نزدیک به ۵۰ هزار دنبالکنندهٔ مجموع در توییتر [X] و اینستاگرام و دهها هزار نفر دیگر در پلتفرمهای مختلف، بهطور منظم خشم و ناامیدی خود را از خشونتهای رژیم علیه شهروندان ابراز میکند؛ بهویژه سرکوب خشن معترضان ضدحکومتی توسط حکومت دینی در هفتههای اخیر.
با توجه به گذشتهٔ پررنج و پیامدهای شخصی سنگینی که کدیور بهسبب نقد حکومتی بهمراتب سرکوبگرتر از ایالات متحده متحمل شده است، دیدگاهها و تجربههای او در فضای کنونیِ خودسانسوری دانشگاهی در آموزش عالی، اهمیتی دوچندان مییابد.
«این روایت دو سویه دارد»
کدیور در سرخوردگی خود از دولتهای کنونی ایالات متحده و ایران، میان آنها هیچ تمایزی قائل نمیشود.
کدیور گفت: «وقتی در ایران بودم، خیلیها به من میگفتند: “اینطور حرف نزن. تو را تحمل نمیکنند.” من گوش ندادم. به زندان رفتم. اینجا هم خیلیها به من توصیه میکنند: صریح حرف نزن. دولت اینجا را نقد نکن، بهویژه در مورد اسرائیل … طبق قانون اساسی آمریکا، ما اینجا آزادی بیان داریم. این چیز بسیار خوبی است برای آزمودن. [آیا] من میتوانم همانطور که رهبر جمهوری اسلامی ایران را نقد میکنم، نخستوزیر نتانیاهو و رئیسجمهور ترامپ را هم نقد کنم؟ آیا اجازه دارم یا نه؟»
کدیور با قاطعیت بر ضرورتِ بررسی و نقد بیعدالتیِ ارتکابیافته از سوی همهٔ طرفها ــ نه فقط آنهایی که آنها را دشمن میپنداریم ــ تأکید میکند؛ اصلی که بهگفتهٔ او، متأسفانه در جهان امروز بهکلی نایاب شده و نشانهای از شکست حقوق بینالملل است.
کدیور گفت: «جمهوری اسلامی ایران شکست خورده است. … اما از سوی دیگر، دموکراسی لیبرال در آمریکا و اروپا هم به همان اندازه شکست خورده است. نه حقوق بینالمللی وجود دارد و نه اخلاق.»
او به تهدیدهای مهارنشدهٔ ترامپ علیه کانادا و نیز تجاوز نظامی علیه ونزوئلا ــ هر دو کشورهایی مستقل ــ اشاره کرد.
کدیور گفت: «میخواهم بگویم همانطور که قانون اساسی ایران نقض شد، قانون اساسی آمریکا هم نقض شد. [ترامپ] میتواند هر کاری که میخواهد انجام دهد. [کنگره کجاست؟ سنا کجاست؟]»
کدیور مردم را فراخواند که به یاد داشته باشند «کارِ نادرست، نادرست است»، صرفنظر از اینکه در کدام کشور رخ میدهد. [«فرقی نمیکند در ایران باشد، در ونزوئلا، در گرینلند، در مکزیک یا هر کشور دیگری.»]
او همچنین سرکوب کنونی اعتراضات در ایران را از همین منظر بررسی کرد. در اواخر سال ۲۰۲۵، اعتراضات در ایران در واکنش به فروپاشی ناگهانی ارزش ریال و ناتوانی جمهوری اسلامی در احیای اقتصادِ راکد کشور آغاز شد.
حکومت ایران با خشونت شدید و قطع دسترسی به اینترنت واکنش نشان داد. بنا بر برآوردهای یک نهاد حقوق بشری مستقر در آمریکا، هزاران معترض جان خود را از دست دادهاند. کدیور در محکومیت رژیم [ایران] قاطع است و تأکید میکند که هر شهروندی در هر کشوری، حق بنیادین اعتراض دارد.
اما او همزمان، اقدامات ترامپ در قبال این اعتراضات را نیز بهشدت نکوهش میکند. کدیور با اشاره به سخنان ترامپ ــ مبنی بر اینکه ایالات متحده در صورت ادامهٔ خشونت، بهطور نظامی به نفع معترضان مداخله خواهد کرد ــ گفت: «چه کسی [معترضان] را تشویق کرد به خیابان بیایند؟ چه کسی دقیقاً این جمله را گفت: “کمک در راه است؟”»
او افزود که اگرچه با اقدام نظامی آمریکا در ایران مخالف است، اما لفاظیهای گمراهکنندهٔ ترامپ را «غیرمسئولانه» میداند.
کدیور با چشمانی اشکآلود گفت: «میدانید فقط به خاطر همین یک جمله، چند ایرانی کشته شدند؟ و ما هیچ کمکی به آنها نکردیم. چه کسی مسئول است؟ [متأسفانه] هر روز یک حرف تازه میزنیم و فراموش میکنیم دیروز چه گفتهایم.»
او وضعیت کنونی رسانهها را محکوم کرد و گفت که به بیشتر رسانههای آمریکایی و ایرانی به یک اندازه بیاعتماد است، چرا که آنها قادر نیستند بدون سوگیری پنهان ناشی از دیدگاه ملی خود در سیاست بینالملل، کل داستان را بهدرستی بازنمایی کنند.
کدیور گفت: «این روایت دو سویه دارد.»
«من به بشریت تعلق دارم»
نقد صریح کدیور از دولت کنونی، بهویژه بهعنوان یک مهاجر از کشوری که غالباً در تضاد کامل با ایالات متحده تصور میشود، در فضای کنونیِ افول آزادی بیان در دانشگاهها، جایگاهی منحصربهفرد دارد.
اما کدیور در پایبندی خود به ابراز مخالفت با سیاستمدارانی که آنها را برخلاف منافع مردم میداند، استوار مانده است. او برای نمایندگان کنگره نامه مینویسد و وظیفهٔ آنها در قبال موکلانشان را به یادشان میآورد. در سپتامبر ۲۰۲۵، به دعوت رئیسجمهور ایران، مسعود پزشکیان، در جریان سفر رسمی او به نیویورک با وی دیدار کرد تا دیدگاههای خود را دربارهٔ ناکامیهای حکمرانی جمهوری اسلامی بهصراحت بیان کند. همچنین، او هر روز در شبکههای اجتماعی مطالبی منتشر میکند و واکنشها و تحلیلهای خود دربارهٔ مسائل ایران را به اشتراک میگذارد.
کدیور گفت که نسبت به آینده تردیدهایی دارد و از تداوم شکافها میان گروههای دینی و ملتها ابراز تأسف کرد. با این حال، او همچنان عمیقاً به نقش خود در تلاش برای «عدالت و آزادی» برای بشریت پایبند است.
کدیور گفت: «من از عدالت، آزادی و صلح برای جهان، برای آمریکا، برای ایران، برای فلسطین، برای همهجا حمایت میکنم. من یک شهروند جهانی یا بینالمللی هستم. من به بشریت تعلق دارم. من هیچ شغلی برای آینده نمیخواهم. تنها چیزی که میخواهم، جهانی بهتر و صلحآمیزتر است.»
