مقدمه

این مقدمه شامل چهار مطلب است: آشنائی با نویسنده، اهمیت رساله، رساله در یک نگاه و مقدمه تصحیح و تحقیق.

 

آشنایی با نویسنده

سید ابوالفضل موسوی مجتهد زنجانی متولد ۱۲۷۹ در زنجان و متوفی ۴ مرداد ۱۳۷۱ در تهران مدفون در بهشت سکینه کرج یکی از علمای متنفذ زنجان و تهران و از منتقدان سرشناس رژیم پهلوی و جمهوری اسلامی بوده است. از شاگردان مبرز میرزا محمد حسین نائینی، شیخ محمد حسین غروی اصفهانی و سید ابوالحسن اصفهانی و دارای اجازه اجتهاد از ایشان است. شیخ عبدالکریم حائری یزدی موسس حوزه علمیه قم نیز در ذیل اجازه نائینی آن را تایید کرده است. (۱) پدرش سید محمد موسوی زنجانی مجتهد سرشناس مشروطه خواه در زنجان از شاگردان آخوند خراسانی بود. سید ابوالفضل در أواخر عصر رضاخانی از نجف به زنجان بازگشت، در مبارزه علیه غائله فرقه دموکرات فعال بود. از حوالی سال ۱۳۲۷ تا آخر عمر ساکن تهران بود. برادر کوچکترش سید رضا موسوی مجتهد زنجانی محور نهضت مقاومت ملی بود. فعالیتهای این دو برادر در عین اشتراک تفاوتهایی دارد. سید رضا سیاسی تر بود. امرار معاش هردو از املاک موروثی بود و هرگز از وجوهات شرعیه در زندگی شخصی استفاده نکردند.

اشتغال اصلی سید ابوالفضل مباحثات فقهی، اصولی و تفسیری بود. آقای سید موسی شبیری زنجانی نخستین شاگرد بحث تفسیری ایشان بوده که در عین حال بحث فقهی وی را نیز قوی یافته است. (۲) روش او تفسیر قرآن به قرآن بوده است. از مرتضی مطهری نقل شده است که مقام مجتهد زنجانی را در تفسیر نه تنها از علامه طباطبایی پایین‌تر نمی‌ دانسته بلکه در برخی جهات، بالاتر می دانسته است. (۳) آقای سیدعبدالکریم موسوی اردبیلی وی را «فردی وارسته و خداترس» معرفی کرده با این مشخصات «آقای طالقانی خیلی از ایشان حرف شنوی داشت. آقای مطهری هم همینطور بود، و می‌گفت من آخوند خداترس مثل آقا سید ابوالفضل كم دیده‌ام یا ندیده ام.» (۴)

وی مجتهدی بصیر بود، به عنوان نمونه: « حاج میرزا ابوالفضل در تهران ابتدا در مسجد مظهری در خیابان قزوین نماز می‌خواند. این مسجد که در چهارراه مظهری بود به وسیله حاج میرزا ابوالفضل افتتاح شد. ایشان سلیقه‌های خاصی هم داشت و البته درست هم بود. وقتی از مسجد بازدید کرده بود، با عَلَم و کُتَل‌های کذایی با عکس شیر و ببر مواجه شده و گفته بود اینها در اینجا خلاف شرع است و تا وقتی این چیزها در اینجا هست من در اینجا امام جماعت نمی‌شوم. آنها هم قبول می‌کنند و ایشان اولین امام جماعت این مسجد می‌شود. منتهی بعدها جریانی پیش آمد که ایشان نتوانست به فعالیت در آن مسجد ادامه دهد. ایشان قائل بود که شهادت به ولایت امیرالمؤمنین (ع) چون جزء اذان نیست، نباید گفته شود. به مؤذن گفته بود که نباید این شهادت را به اذان اضافه کنی. اهالی مسجد اعتراض کرده بودند و ایشان دیگر نتوانست در آنجا نماز بخواند. متأسفانه مردم در این‌گونه موارد، حق را قبول نمی‌کنند.» (۵)

جلسه تفسیر او چند دهه محفل دانشگاهیان و دانشجویان متدین بود. با اینکه ده سال از مرحوم طالقانی بزرگتر بود به سفارش وی پذیرفت زمانی که طالقانی در بند است، چراغ مسجد هدایت را با جماعت و تفسیر خود روشن نگاه دارد. بعد از مدتی از ایشان دعوت شد که در مسجد الجواد میدان هفت تیر نماز بخواند. بعد از بنای حسینیه ارشاد هم ایشان اولین امام جماعت مسجد حسینیه ارشاد شد. خوش بیان و خوش قلم بود.

اکبر هاشمی رفسنجانی به خاطر می آورد که در زمان انتشار مجله مکتب تشیع که در رقابت با مکتب اسلام آقای شریعتمداری تاسیس شده بود، آقای خمینی «در مقام مشورت، چند نفر را در تهران معرفی کرد که مقاله از آن‌ها بگیریم، یکی از آن‌ها هم آقا سید ابوالفضل موسوی زنجانی بود. اتفاقاً او هم خوب می‌نوشت ما هم از ایشان استفاده می‌کردیم.» (۶)

از وی پنج مقاله بین سالهای ۱۳۳۹ تا ۱۳۴۲ در مکتب تشیع منتشر شده است: بحث اقتصادی: بلای ربا، حریت در نظر اسلام، اسلام و نظام بردگی، منع تعدد زوجات یا جنگ با طبیعت، و نظام اجتماعی اسلام. در سال ۱۳۴۱ مقاله «شرائط و وظایف مرجع» را در کتاب بحثی درباره مرجعیت و روحانیت با ویراستاری مرتضی مطهری نوشت. در سال ۱۳۴۷ باز به دعوت مطهری مقاله «گوشه ای از اخلاق محمد (ص)» را در مجموعه محمد خاتم پیامبران از سلسله انتشارات حسینیه ارشاد منتشر کرد.از او دو مقاله دیگر نیز منتشر شده است: موعود جهانی، و رابطه توحید با وجدان. دهمین مقاله او تقریظ عالمانه اش بر کتاب شهید جاوید نعمت الله صالحی نجف آبادی است. (۷)

در دوران نهضت ملی شدن صنعت نفت از یاوران کاشانی و مصدق بود. در سالهای خفقان بعد از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ در کنار برادرش آقا سید رضا چراغ مبارزه را در نهضت مقاومت ملی روشن نگاه داشت. هر چند علیرغم ارادت به زنده یاد مصدق هرگز عضو جبهه ملی نبود. (۸) همچنانکه علیرغم ارادت وافر بنیانگذاران نهضت آزادی ایران به ایشان، عضو نهضت آزادی هم نبود. در سال ۱۳۴۸ به اتفاق آقایان سیدمحمد حسین طباطبائی (صاحب المیزان)، مرتضی مطهری و سیدمحمود طالقانی بسیج مردمی برای کمک به مردم فلسطین برای مبارزه با اسرائیل به راه انداخت.

در سال ۱۳۵۶ تنها عضو مجتهد «کمیته ایرانی دفاع از‌ آزادی و حقوق بشر» بود که به ریاست مهدی بازرگان و همکاری یدالله سحابی تشکیل شد و مبارزه در چارچوب قانون اساسی با استبداد شاهنشاهی برنامه عملی آن بود. در اسفند ۱۳۵۶ نخستین مقاله حقوق بشری‌اش با عنوان «حقوق بشر در قرآن و سنت» را منتشر کرد. ویرایش دوم این مقاله با عنوان «آزادی و حقوق بشر» محصول تفکرات وی در اسفند ۱۳۶۳ است. (۹)

نماز تاریخی عید فطر سال ۱۳۵۶ تهران در تپه‌های قیطریه به امامت آقا سید ابوالفضل اقامه شد. او مجتهد ارشد ضداستبداد در پایتخت بود و همه انقلابیون پیش کسوتی او را قبول داشتند. همچنین در تابستان ۱۳۵۷ در گفتگویی با روزنامه کیهان، مجالس دوره پهلوی را غیرقانونی، انتصابی و فاقد مشروعیت اعلام کرده و خواهان تشکیل احزاب واقعی و برگزاری انتخابات آزاد شد.

صبح ۱۲ بهمن ۱۳۵۷ مرتضی مطهری و سید محمد بهشتی آقا سید ابوالفضل را برای استقبال از آقای خمینی به فرودگاه مهرآباد می برند، در حالی که زیر بغل ایشان را گرفته بودند. ایشان کهنسالترین روحانی حاضر در فرودگاه بود. اما درخواست کرد او را  برگردانند و به خانه برگشت. (۱۰)

آقای خمینی به آقای موسوی اردبیلی در پاریس گفته است که آقایان سید ابوالفضل موسوی زنجانی و سیدمحمود طالقانی را به شورای انقلاب دعوت کنند. (۱۱) آقای اردبیلی حوالی آذر ۱۳۵۷ در پاریس بوده است. چهار ماه بعد یعنی اوایل اردیبهشت ۱۳۵۸ مرتضی مطهری دعوت نامه عضویت در شورای انقلاب را بدستش می دهد. وی به مطهری پیغام می دهد: «این کارها برای من مفسده دارد و نمی‌پذیرم.» (۱۲) وی نگرانی‌هایی نسبت به برخی زمامداران جمهوری اسلامی داشت و نسبت به آنها بی اعتماد بود. (۱۳) در هر صورت سیدابوالفضل در نیمه اول اسفند ۱۳۵۷ به دیدار آقای خمینی می رود. (۱۴)

در اوایل سال ۱۳۵۸ برادران زنجانی و چند نفر دیگر از علما تصمیم می گیرند از پذیرش مناصب اجرایی پرهیز کرده به نظارت اکتفا کنند. (۱۵) به وصیت مرحوم طالقانی آقا سید ابوالفضل در شهریور ۱۳۵۸ بر جنازه او نماز می خواند. طالقانی دوست داشت بعد از وفاتش ایشان امام جمعه تهران شود، ولی حاج سید ابوالفضل قبول نکرد. (۱۶)

نظر وی در آبان ۱۳۵۸ درباره انقلاب و نظام چنین بوده است:

«در هر نهضت انقلابی برای در هم کوبیدن رژیم کهن می­توان از هرگونه عوامل تخریب، حتی از آنان که عقیده و حسن نیت نداشته باشند کمک گرفت؛ چه مقصود در هم ریختن دیوار پوسیده است و هر کلنگ به دستی در تسریع آن مفید فایده خواهد بود ولی در دوران سازندگی باید دقت نموده و به سراغ افراد کاردان و با حسن­نیت و صمیمی رفت و به فرصت­طلبان که آفت هر نهضت اصلاحی هستند، امکان نداد که خودشان را جزء عوامل بازسازی جا بزنند و مسیر نهضت را منحرف سازند. متاسفانه در همان اوایل امر ملاحظه شد که در این مورد دقت لازم و کافی به عمل نیامده است، از سویی عناصر ماجراجويی وارد معرکه شدند که عمداً یا سهواً کاری جز تخریب از آنان ساخته نبود و از سویی دیگر افراد غیروارد و فرصت­طلبان بی­تعهد با تندرویهاي بي رویه شان نهضت را لکه­دار کرده و اتحاد و همبستگی انقلابی را به هم می­زنند و برای خودشان به واسطه تحمل چند روز زندان و یا تبعید، حق آب و گل و امتیازات قائل بوده و چون از دیدگاه عوام الناس حسن شهرت داشتند طبعاً نمی­شد با آنان همکاری نموده و یا به مخالفت برخاست. چنانچه اینجانب در گذشته­ها مبارزات سیاسی داشته­ام، دلیل آن نمی­شود که در چنین فتنه و اوضاع آشفته که آن طرفش ناپیداست، شرکت بنمایم، و قبول مسؤلیت بکنم و ناچار می بایست به دستور حضرت رسول اکرم (ص) «قِفْ عِندَ الشبهَةِ» (۱۷)، «کُن فی الفتنة کابن اللبون» (۱۸) خود را به کنار بکشم.» (۱۹)

از مجموعه مدارک موجود بدست می آید که در بین مجتهدان مبارز سید ابوالفضل موسوی مجتهد زنجانی بیش از همه نسبت به مقامات بعد از انقلاب و سیاستهای آنان بدبین بوده است، هرچند ترجیح داده در این زمینه بیش از آنجه گذشت توضیح ندهد.

در نهایت وی در تاریخ ۱۲ شهریور ۱۳۵۹ در زنجان اعلامیه‌ای مفصلی در انتقاد از انحراف انقلاب صادر می کند. این اعلامیه در أواخر تابستان ۱۳۵۹ در تهران و زنجان و سپس در دیگر شهرها در سطح وسیعی توزیع می شود. هرچند در هیچ نشریه ای امکان انتشار پیدا نمی کند. نسخه‌ای از این اعلامیه انتقادی در تهران بدست احمد خمینی می رسد. وی پدرش را از آن مطلع می کند. نسخه ای از آن را نیز برای آقای موسوی اردبیلی دادستان کل کشور می فرستد.

به نظر اردبیلی نامه خیلی تند بود و بوی تكفیر آقای خمینی از آن می‌آمد. انتظار احمد برخورد با نویسنده نامه بود. اردبیلی از آقای خمینی برای برخورد با سید ابوالفضل استمزاج می کند، پاسخ آقای خمینی منفی است: با سید ابوالفضل کاری نداشته باشید. دادستان کل جویا می شود حتی تذکر زبانی هم داده نشود؟ و آقای خمینی پاسخ می دهد: مگر شما چیزی می‌دانید كه او نداند؟!  اصل گزارش موسوی اردبیلی از این نامه به قرار زیر است: (۲۰)

«س: جریان آن نامه‌ای که آقا سید ابوالفضل زنجانی نوشته بود را هم بفرمایید.

ج: آقا سید ابوالفضل زنجانی كه فردی وارسته و خداترس بود، عضو جبهه ملی بود. (۲۱) او نامه‌ای علیه امام نوشت و منتشر كرد، یا دوستانش منتشر كردند، كه خیلی تند بود و بوی تكفیر امام از آن می‌آمد. (۲۲) البته او در اوایل خوش بین بود اما بعداٌ به امام و همه چیز بدبین شده بود. (۲۳)

ایشان در محله ما بود و با من نماز می‌خواند. وقتی كه در پاریس بودیم امام به من فرمودند ایشان و آقای طالقانی را برای شورای انقلاب دعوت كنم. (۲۴) آقای طالقانی خیلی از ایشان حرف شنوی داشت. آقای مطهری هم همینطور بود، و می‌گفت من آخوند خداترس مثل آقا سید ابوالفضل كم دیده‌ام یا ندیده ام.

خلاصه آن نامه تند ایشان را حاج احمد آقا به من داد و خیال می‌كرد كه ما هر كاری كه بتوانیم می‌كنیم، ولی من نظرم این بود كه قضیه را با خود امام در میان بگذارم. یك روز خدمتشان رسیدم و گفتم نامه آقا سید ابوالفضل را دیده اید؟ گفتند بله، احمد آورده، خوانده ام. پرسیدم حالا نظرتان چیست؟ فرمودند هیچ چیز. گفتم یعنی تذكر زبانی هم به ایشان داده نشود؟ گفتند چه تذكری، مگر شما چیزی می‌دانید كه او نداند؟

امام فكر می‌كردند ممكن است من قضیه را در جلسه سران سه قوه مطرح كنم و با او برخورد كنیم. (۲۵) با آنكه خداحافظی كرده بودم، صدایم زدند و فرمودند با آقا سید ابوالفضل كاری نداشته باشید. هرچند با توجه به این كه امام موافق برخورد با ایشان نبودند، من قصد نداشتم برخوردی با آن نامه بكنم، ولی امام خیلی مراقب این امور بودند.» (۲۶)

در مقابل در پرسش مشابهی هاشمی رفسنجانی می گوید: «من اصلاً از این نامه چیزی فعلاً یادم نیست.» (۲۷) او در خاطرات سال ۱۳۵۹ خود نیز هیچ اشاره ای به این نامه نکرده است.

اینکه آقای خمینی به زیردستانش اجازه نمی دهد با آقا سید ابوالفضل برخورد کنند، نکته مثبتی است. مجتهد زنجانی دو سال از آقای خمینی بزرگتر بود، در درس آقا شیخ عبدالکریم بعد از بازگشت از نجف یک سال همدرس او بود، و معلوم نیست فضل فقهیش کمتر از وی و دیگر مراجع قم بوده باشد. به علاوه احدی در تقوی، شفقت و نزاهت سید ابوالفضل از جمله خود آقای خمینی تردید نداشته است. آقای خمینی تصمیم گرفت قضیه را مسکوت بگذارد. البته وی شرعا و قانونا مجاز به کمترین برخوردی با منتقد سرشناس خود نبود. مجازات نکردن مجتهد زنجانی منتی بر سر او نیست تا روزنامه جمهوری اسلامی یا پایگاه جماران به خاطر آن در سعه صدر آقای خمینی داد سخن بدهند. تحمل منتقد وظیفه اخلاقی، شرعی و قانونی آقای خمینی بوده است. از ایشان باید پرسید چرا رویه مشابهی درقبال منتقدینی همانند آقایان سیدحسن طباطبائی قمی، سیدکاظم شریعتمداری، احمد مفتی زاده، احمد آذری قمی (در مهر ۱۳۶۳)، و حسینعلی منتظری (بعد از ۱۳۶۴) پیش نگرفت.

از آن مهمتر استدلالهای سید ابوالفضل جواب می طلبید. اکثر اشکالات وی عین واقعیت است. در حقیقت آقای خمینی جوابی نداشت که بدهد. مسکوت گذاشتن از سر ضعف بود نه قوّت. البته اگر برخوردی مشابه با آنچه با قمی و شریعتمداری کرده بود، می کرد به مراتب بدتر بود. آقای خمینی طریق میانه را در پیش گرفت، نه بهترین و نه بدترین راه را. به این مهم بازخواهم گشت.

سید ابوالفضل دقیقا در هشتاد سالگی اعلامیه ای که مهمترین حاصل عمرش بود صادر کرد. و بعد از آن به مدت ۱۲ سال تا آخر عمر گوشه عزلت گرفت. از این مقطع مهم هیچ خبری ندارم، جز اینکه «در اواخر عمرش در محدودیت شبه حصر بود، هرچند بازداشت نشد». (۲۸) البته تضییقات فراوانی متوجه سید رضا برادرش شد که در دی ۱۳۶۲ از دنیا رفت. (۲۹) در مرداد ۱۳۶۰ از برگزاری مراسم ختمی که برادران موسوی مجتهد زنجانی و مهدی حائری یزدی برای آقا شیخ بهاء الدین محلاتی در مسجد ارک تهران اعلام کرده بودند ممانعت به عمل آمد. (۳۰) آقای محلاتی هم قبل از وفاتش در بهمن ۱۳۵۹ بیانیه اعتراضی مشابهی منتشر کرده بود که به مذاق نظام خوش نیامده بود. (۳۱) از این رو آقای خمینی برای هم‌رزمش در قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ مجلس ختم نگرفت! (۳۲)

چه بسا لغو مجلس ختم مرحوم محلاتی و از آن مهمتر بی احترامی و اهانتهای ناجوانمرادنه «چاقوکشهای به اصطلاح حزب الله» در مراسم تشییع برادر مجتهدش آقا سید رضا که امین موسس حوزه علمیه قم بود و بارها برای دفاع از استقلال ایران طعم زندان کشیده بود باعث شد که اینگونه به حسین شاه حسینی وصیت کند: «گفتند در هر نقطه‌ای که از دنیا رفتند، بدون هیچ تشریفات خاصی دفن شوند و هیچ عنوان و لقبی روی سنگ قبر ایشان نوشته نشود… وصیت کرده بودند که درِ منزل‌شان سه روز باشد تا هر کسی که خواست، برای عرض تسلیت و فاتحه بیاید، اما گفته بودند هیچ مراسمی برگزار نشود.» (۳۳)

«ایشان وصیت کرده بود موقع تشییع جنازه و دفن و ختم ایشان برای کسی مزاحمت ایجاد نشود، عمامه رو تابوت نگذارند، گوسفند نکشند، همه چیز بی‌سر و صدا برگزار شود. من که به بهشت زهرا رفتم، آقای [سید موسی] شبیری[زنجانی] و مرحوم آقا [سید] رضا صدر هم آمده بودند. توقع می‌رفت که نماز را آقای صدر بخواند، ولی اعلام شد که حاج میرزا ابوالفضل وصیت کرده که حاج میرزا احمد رشوندی زنجانی بر جنازه ایشان نماز بخواند. مرحوم حاج میرزا احمد [هم] وصیت کرد من بر جنازه ایشان نماز بخوانم. ایشان از علمای فاضل و نجف‌دیده مقیم تهران بود و در مهدیه تهران نماز می‌خواند که بعد از انقلاب، ایشان را به بهانه ضدانقلاب بودن از مسجد بیرون کردند. البته حاج میرزا احمد [رشوندی زنجانی] مخالف انقلاب نبود، ولی برای انقلاب سینه نمی‌زد و اقدامی نمی‌کرد. اما بالاخره توقع داشتند که ایشان فعالیت انقلابی هم داشته باشد.» (۳۴)

وصیت مجتهد زنجانی معنی دار است، هم در عدم برگزاری هرگونه مراسم ختم، هم تعیین کسی که بر وی نماز بخواند، هم در عدم ذکر هرگونه لقبی بر سنگ قبرش. وصیت سید ابوالفضل آکنده از اعتراض است. در مرگ او هیچیک از مقامات معظم و مصغر و مراجع و علما به بازماندگانش و بیت رفیع موسوی زنجانی تسلیت ندادند. او همچنانکه خود می خواست با بیشترین فاصله از «انقلاب به اصطلاح اسلامی» دنیا را وداع گفت در حالی که قلبش مالامال از عشق به خدا، رسول و اهل بیت بود. عاش سعیدا و مات سعیدا. و من مثل میلیونها هموطن دیگر شرمنده ام که در زمان حیات این رادمرد تیزبین قدر او را نشناختم و آنچه او در خشت خام دیده بود دیر دریافتم.

 

اهمیت رساله انحراف انقلاب

رساله انحراف انقلاب: إعلامیه ۱۲ شهریور ۱۳۵۹ سید ابوالفضل موسوی مجتهد زنجانی در زمره چهار نقد اصلی جمهوری اسلامی از بدو تاسیس تا کنون، (۳۵) و از حیثی مهمترین آنهاست. امتیازات این رساله از دو ناحیه است، یکی از ناحیه نویسنده و دیگری از ناحیه محتوا. اما از ناحیه نویسنده آقا سید ابوالفضل از هر حیث عالم موجهی بوده است: مرتبه علمی او از مراجع معاصرش یقینا کمتر نبوده است، اگر بیشتر نبوده باشد. اجازه‌های اجتهاد او را هیچکدام از مراجع معاصرش نداشته اند. تعابیری که نائینی و کمپانی و سید ابوالحسن در حق او بکار برده اند تعارف نیست! (۳۶) قوت علمیش در همین اعلامیه اظهر من الشمس است. مهمترین رجال انقلاب به تقوی و نزاهت و خداترسیش شهادت داده اند. مطهری از کمتر کسی مثل او تعریف کرده است. علاوه بر این وی از موقعیت منحصربفردی در میان چهار طبقه برخوردار بود: فقها، دانشگاهیان، ملیون و بازاریان.

از زاویه دیگر در آن زمان دو جریان در میان فقهای تهران به چشم می خورد. جریان غیر سیاسی که اعلم ایشان آقا سید احمد موسوی خوانساری بود. جریان سیاسی که اهل مبارزه با استبداد و استعمار و دفاع از آزادی بود، و اعلم آنها آقا سید ابوالفضل موسوی مجتهد زنجانی بود. حتی پیروان آقای خمینی در تهران هم به پیش کسوتی آقا سید ابوالفضل اذعان داشتند. با بازگشت پیروزمندانه آقای خمینی از تبعید پانزده ساله جریان سیاسی به صحنه رقابت دو رویکرد تبدیل شد. رویکرد اصلاح تدریجی که قانون اساسی مشروطه منهای سلطنت را در شرائط انتقالی میثاق ملی می دانست و در سنت پیامبر و سیره امیرالمؤمنین رحمت و مدارا و حقوق انسانی را برجسته می یافت. رویکرد انقلابی که به زیر و رو کردن تمام نظام سابق، اجرای شریعت ولو با إعمال زور و خشونت، و ولایت فقیه باور داشت، تعجیل در تصویب قانون اساسی جدید را سرلوحه برنامه خود قرار داد.

اکثر قریب به اتفاق مراجع تقلید غیرساکت از رویکرد نخست حمایت می کردند. اما آقای خمینی یک تنه به رویکرد دوم قائل بود و با استفاده از شور و حال آن ایام آن را بر کرسی نشاند. جمهوری اسلامی محصول رویکرد دوم است. شاخص ترین مجتهد قائل به رویکرد نخست آقا سید ابوالفضل بود. این رساله نقد رویکرد دوم توسط رویکرد نخست است. این نقد ساختاری است و چکیده آن خلاف شرع بودن رویکرد دوم و تعارض آن با کتاب و سنت است. در واقع نظریه مجتهد زنجانی نظریه بدیل انقلاب به روایت آقای خمینی و جمهوری اسلامی دست پخت وی است.

اما از ناحیه محتوا این رساله تحلیلی‌ترین، مستندترین و مستدل‌ترین متنی است که از منظر دینی در نقد جمهوری اسلامی – آن چنان که هست – و سیاست‌های کلان آقای خمینی منتشر شده است. رساله از شش زاویه حائز اهمیت است: اول فقه جعفری و مبانی شرعی، دوم تاریخ صدر اسلام بویژه زمان پیامبر (ص) و امیرالمؤمنین (ع)، سوم روش تفسیر قرآن و تدبر در آن، چهارم استناد به احادیث متفاوتی از پیامبر (ص) و ائمه (ع)، پنجم فلسفه سیاسی اسلام، ششم مستند بودن انتقادات نویسنده به شواهدی از اظهارات و اعمال مسئولان عالی جمهوری اسلامی. آقا سید ابوالفضل موسوی مجتهد زنجانی شناخت عمیق و تیزبینانه‌ای نسبت به منش و روش شخص آقای خمینی و اطرافیان وی داشت، و این بر اعتبار رساله می افزاید.

رساله مجتهد زنجانی نقد مشروعیت جمهوری اسلامی از منظر شرعی و استیضاح بنیانگذار آن است. او از عنوان جمهوری اسلامی در اعلامیه اش برای رژیم بعد از انقلاب استفاده نکرده، جز یک بار آن هم با علامت تعجب، و از انقلاب نیز با عنوان معنی دار «انقلاب به اصطلاح اسلامی» یاد کرده است. به نظر وی اسلام شیعی نه تنها این روش زمامداری و کشورداری را بر نمی تابد، بلکه جمهوری اسلامی در تقابل و تعارض مسلم با محکمات قرآن، سنت معتبر رسول الله (ص)، سیره امیرالمومنین و دیگر ائمه (ع)، و موازین فقهی و مبانی شرعی است.

او در رساله به اسم هیچیک از معاصرین تصریح نکرده، اما اظهر من الشمس است که مجتهد زنجانی با کنایه ابلغ از تصریح سیاست‌های کلان آقای خمینی اعم از نظریه ولایت فقیه، روش قضائی و شیوه مدیریت ایشان را مؤدبانه و با رعایت موازین اخلاقی و علمی نقد ساختاری کرده است. یکی از دوستان متدین موثق برایم (به شرط عدم ذکر نامش) نقل کرد که «آقا سید ابوالفضل با پدرم رفیق بود. تابستان سال ۱۳۵۸ در تجریش به خانه ما تشریف آورده بودند. از ایشان در باره ولایت فقیه پرسیدم. گفت: این ولایت فقیه تز لنین ها و استالین های عمامه دار است!» (۳۷) این خبر واحد با محتوای رساله محفوف به قرائن قطعیه است. او روش جمهوری اسلامی را به شیوه لنین و استالین اشبه می داند تا به روش محمد (ص) و علی (ع)؛ و چهار بار روشهای بکار رفته در جمهوری اسلامی را به مارکسیسم لنینیسم نسبت داده است. علاوه بر آقای خمینی – باز بی آن‌که اسم ببرد – او پیروان شاخص آقای خمینی از قبیل آقایان منتظری، (۳۸) مشکینی، بهشتی، قدوسی، و خلخالی را نیز نواخته است.

رساله مجتهد زنجانی نقد ماضی و وقایع اتفاقی یک سال و نُه ماه نخست زمامداری آقای خمینی نیست، نقد خصلتهای ذاتی نظام جمهوری اسلامی است. نقد حال و احتمالا نقد آینده نزدیک ما هم هست. خواننده در مطالعه رساله إحساس نمی کند که در حصار سالهای ۵۸ و ۵۹ محصور شده است، بلکه درمی‌یابد آقا سیدابوالفضل با قوت و درایت به خال زده است و أُسّ و أساس مشکلات و مصائب بعد از انقلاب را نشانه رفته است. بر پیروان صادق آقای خمینی و جانشین ایشان مطالعه دقیق این رساله که نقد مشفقانه «عصر طلایی امام راحل عظیم الشأن» و ملاکا نقد سیاستهای کلان «جانشین برحق ایشان» است فرض می باشد. رساله انتقادی مجتهد زنجانی سندی موثق برای کلیه علاقه مندان تحقیق در پیشینه جمهوری اسلامی است.

اگر کسی هنوز دم از «خط امام» یا «خط امام و رهبری» می زند و از جمهوری اسلامی که شاکله آن معماری این دو نفر و پیروانشان است دفاع می کند و اشکالات متعدد ذاتی را عرَضی می پندارد، موظف است به استدلالهای متین و محکم این رساله پاسخ دهد. این رساله بعد از سی و شش سال به علت تایید اکثر قریب به اتفاق نکاتش با واقعیات روزمره جمهوری اسلامی متین تر و مستحکم تر از سابق همچنان سند انحراف مسلم انقلاب ۵۷ از نخستین روزهای پیروزی آن است. به بیان دیگر هرچه زمان بیشتر می گذرد تیزبینی، آینده نگری و ژرف اندیشی سیدابوالفضل موسوی مجتهد زنجانی که انحراف انقلاب و نظام برخاسته از آن را به سرعت و قبل از همه درک کرده و عمیقا اعلام خطر کرده بود بیشتر آشکار می شود. فرضیه این رساله «انحراف انقلاب در روش و جهت» است. روش و جهتی در تعارض ۱۸۰ درجه ای با روش قضاوت و مدیریت رسول خدا (ص) و علی مرتضی (ع) و موازین مسلم قرآن و شرع.

این رساله مایه تنبه مراجع تقلید و فقهای حوزه های علمیه، علمای بلاد، اساتید حقوق، علوم سیاسی، اقتصاد، معارف اسلامی و بطور کلی علوم انسانی دانشگاهها، حقوق دانان، جامعه شناسان، اقتصاددانان و در نهایت همه شخصیتهایی که از وضع اسف بار کشورشان ناراضی هستند می باشد. به جای انتقادهای زیرلحافی و اعتراض‌های شدید یواشکی و غر زدن در محافل خصوصی و سکوت پیشه کردن و مماشات در فضای عمومی قلم بردارند و هر یک در حوزه تخصصی خود آن کنند که سید ابوالفضل موسوی مجتهد زنجانی کرد. اگر هم همت انتشارش را در زمان حیاتشان ندارند، که مبادا درس و منبر و محراب و کرسی و مقام و معاششان دچار صدمه ولو جزئی شود، حداقل بگذارند بعد از مرگشان منتشر شود. در غیر این صورت سزاوار همین جهالت و سوء تدبیر نهادینه حاکم بر کشور هستند، و حق اعتراض هم ندارند. چرا که هرگز از سرمایه علم و تخصص و وجاهت اجتماعی و دینی خود برای نقد کژی‌ها و کاستی ها استفاده نکردند.

 

رساله انحراف انقلاب در یک نگاه

رساله انحراف انقلاب شامل هفت بخش است. چکیده هر بخش طی دو سه پاراگراف از عبارات کلیدی رساله را در این قسمت مرور می کنیم.

بخش اول با عنوان ریشه یابی انحراف انقلاب شامل دو نکته است. چکیده نکته نخست: «هدف اساسی انقلاب آن بوده که حکومت ملّی جایگزین حکومت فردی گردد، و با اجرای آیین مقدّس و عدالت گستر اسلام که جز شکلی بی محتوا از آن به جا نمانده بود، حقوق از دست رفته باز پس گرفته شود، و اوضاع آشفته سامان یابد، وهمگان از ثمرات انقلاب بهره مند گردند. پیش از انقلاب، و هم پس از سقوط رژیم گذشته، با تأکید و تکرار، به مردم نوید داده می شد که در تعیین سرنوشت خودشان شرکت خواهند داشت، و با پیاده کردن اسلامِ صدر اوّل و به کار بستن عدلِ علوی مدینۀ فاضله تحقّق یافته، و همۀ آمال ملّی جامۀ عمل خواهد پوشید.»

فشرده نکته دوم: «در مذهب شیعه تشخیص مرجع تقلید، حق و وظیفۀ خود مردم است، هر کس را که به علم و تقوا و فضائل اخلاقی شناختند، به سراغش بروند و به فتوایش عمل کنند و نباید دیگران در این امر که مربوط به ایمان و اعتقاد قلبی مردم است، مداخله نموده و به مرجع تراشی پرداخته و بخشنامه صادر کنند، و در وسایل ارتباط جمعی تبلیغات مداوم به راه اندازند! بسا هست این همه اصرار و تکرار، به قانون عکس العمل، حسن ظنّ مردم را در بارۀ شخص مورد نظر، اگر چه فی الواقع ”عالیقدر” هم بوده باشد، به سوء ظنّ مبدّل سازد، دیگر نه او بتواند نقش پاپ اعظم! را ایفا کند و نه شورای نگهبان نقش کاردینالها را.»

بخش دوم رحمت نبوی:«در انقلاب به اصطلاح اسلامی می باید از انقلاب های صدر اوّل سرمشق گرفته شود، نه ازانقلاب اکتبر!» در این بخش او به شکل مستند سه مورد از موازین و قواعد سنت معتبر نبوی را در نحوه مواجهه با مخالفان و معاندان و خصوصا در زمان پیروزی و به قدرت رسیدن نقل می کند.

اول. پیامبر (ص) در زمان پیروزی و فتح مکه عفو عمومی صادر کرد و هر کس سلاح بر زمین بگذارد را در امان دانست.

دوم. پیامبر (ص) بنی امیه رقیب اصلی بنی هاشم را که در دوران مکه دشمن اول اسلام بودند و در دوران مدینه از لشکرکشی و ستیزه جویی دست برنداشته بودند «نه تنها از حقوق بشری واز سهم بیت المال محرومشان نساخت ، بلکه عدّه ای از آنان را به کار و ادارۀ امور بر گماشت.»

سوم. با اینکه پیامبر (ص) قدرت سرکوب منافقان را داشت، «با نهایت کرم و بزرگواری با آنان رفتار می نموده، و می فرمود: به من دستور داده نشده، آنچه را در دل مردم است، تفتیش کنم و باطن آنان را بشکافم.»

بخش سوم به عدل علوی اختصاص دارد. این بخش شامل سه قسمت است: یکی کلیاتی از زمامداری علوی، دیگری روش مواجهه امام با ناکثین و قاسطین و مارقین، و سوم روش مواجهه با قاتل خود.

در قسمت اول: امام (ع) «همین که زمام خلافت را در دست گرفت، گذشته ها را پشت سر نهاده و به فراموشی سپرده، و از روز زمامداری خویش با مردم زمان حساب باز کرد. نه کسی را که با خلفاء در گذشته همکاری کرده و ثروت هایی اندوخته بودند، مورد مؤاخذه و مجازات قرار داد، و نه مالی از آنان مصادره کرد، به استثنای قطایع عثمان که در حکم أموال عمومی بود.»

در قسمت دوم: منشور حقوق بشردوستانه در جنگ جمل: “هیچ کس نباید فراریان را دنبال کند، یا اسیری را بکشد، و یا به زخمداری آسیب برساند، و یا به مال احدی دست اندازی کند، و یا زنان را آزرده سازد. تنها آنچه در میدان جنگ در سلاح و مهمات به جا مانده است، غنیمت حساب می شود.”

و در قسمت سوم: «آری! عدل علوی اجازه نمی دهد برای مردم پرونده سازی شود و هر کس که با إبن ملجم تماس گرفته و با او آشنایی یا از وی پذیرایی نموده است، تحت تعقیب و مجازات قراربگیرد.»

بخش چهارم تخلفات شرعی یعنی تطبیق موازین رحمت نبوی و قواعد عدالت علوی بر سیاستهای کلان جمهوری اسلامی است. وی در این بخش به تفصیل بیشتری بحث می کند. از جمله نکات ارزنده این بخش مستندات شرعی حق تجدید نظر قضائی، بی اعتباری إقرار در زندان تحت فشار و تهدید، عدم جواز حبس اطفال، عدم وحدت رویه قضائی، نفی مجازات به مجرد کمترین شبهه، مردود بودن مجازاتهای دلبخواهی، معضل اعدامهای بی رویه، عدم طی مراحل لازم منجر به اعدام، و بالاخره بدعت مصادرۀ کلیۀ اموال متّهم و خویشاوندان نزدیک وی است. تنها به یک مورد اشاره می کنم:

«مکرراً در روزنامه ها خواندیم که چند نفر زن را به تهمت قیادت که در صورت ثبوت شرعی مجازاتش هفتاد و پنج ضربه تازیانه است، به جوخۀ اعدام سپردند. آقایان قضات! اگر در روز جزا در محکمۀ عدل الهی زنانی که بدین تهمت اعدام شدند، به دادخواهی برخاسته و بگویند: “خدایا! به فرض اینکه ما به جرم انتسابی مرتکب شده بودیم، به قانون اسلام مجازات ما را هفتاد و پنج ضربه معّین کرده بودی، از این حکام و دادستانان بپرس ما را به چه مجوزی اعدام کردند؟” چه جوابی خواهید داد؟ مسلماً هیچ! خون یکی از این زنان برای محکومیّت همۀ شما از قاضی و دادستان و آنان که شما قاضیان جور را بر گُرده مردم سوار کرده اند کافی است، و دامنگیر همه تان خواهد بود. بروید و در سورۀ مائده بخوانید: وَمَن لَم یَحکُم بِما أَنزَلَ اللهُ فَأُولئِکَ هُمُ الکافِرُونَ …. فَأُولئِکَ هُمُ الظّالِمُونَ …. فَأُولئِکَ هُمُ الفاسِقُونَ.»

بخش پنجم به نقد بررسی بهانه‌های پاکسازی اختصاص دارد: «و امّا تخلّفات از نظر اجتماعی: آیا برکنار کردن دانشمندان و صاحب نظران و استادان و متخصّصان علوم وکارمندان تجربه اندوخته که عدّۀ چشمگیری از آنان در مبارزۀ با رژیم سابق با اعتصابات فراگیر سهم بسزایی داشتند، به عنوان پاکسازی و محروم نمودن آنان از حقوق اجتماعی به بهانۀ اینکه به قانون مصوب مجلس خبرگان رأی نداده، یا در ولایت فقیه تشکیک نموده، یا مکتبی و در خط امام نبوده، یا احتمالاً به فکر توطئه افتاده، آن هم با قطع حقوق و وسیلۀ معاش که در مورد بیشتری از آنان به منزلۀ سلبِ حقِّ حیات از خود و خانواده هایشان است، با عدل علوی مطابقت دارد؟»

«قانون خبرگان از نظر تنظیم ناقص و متناقض است و به همین جهت گفته شد که باید متمّمی بر آن افزوده شود، و از نظرعمل آشکارا دچار تبعیض شده و هر جا به نفع دستگاه حاکم است، قابل اجرا و آنجا که مربوط به حقوق ملت است، سکوت نموده و زیر پا گذاشته می شود. سانسور و خفقان جای آزادی بیان به کار می رود، آزادی اجتماعات به وسیلۀ چماقداران و چاقوکشان به اصطلاح حزب الله برچیده می شود. کتابخانه ها طعمه آتش می گردد، مصونیّت و امنیت جان ومال افراد مورد تجاوز قرار می گیرد. آیا خود مجلسیان و دستگاه حاکم چه حرمتی برای آن باقی گذاشته اند تا رأی دهندگان مورد مؤاخذه و پیگرد قرار بگیرند؟!»

«و امّا ولایت فقیه به معنی حکومت مطلقه و نامحدود ادّعای بدون دلیل است، و آنچه از کتاب وسنّت استفاده می شود تنها صلاحیت فتوا و قضاوت و ارشاد وتصدّی امور حسبیّه است و این سِمَت اختصاص به فرد معیّن ندارد و هر فقیه واجد شرایط متصدّی این وظیفه تواند بود. اکنون از نظر مماشات با مدّعیان فرض می کنیم ولایت فقیه آن اندازه از حقانیّت برخورداراست که ولایت وخلافت حضرت امیر المؤمنین (ع). آیا آن بزرگوار کسانی را که از بیعتش سرپیچی کردند، طرد نمودند؟ ویا از حقوقی که دیگران بهره مند می شدند، و از آن جمله سهم بیت المال، آنان را محروم کردند؟ البته نه. این شما و این تاریخ اسلام. چنان که دیدیم عدّه ای از آنان که از طرف خلفا شاغل مقامی بودند، همچنان ابقا شدند.»

«و اما مکتبی و پیرو خط امام بودن که امروز جزء امتیازات فرصت طلبان به شمار می رود مفهوم روشنی ندارد، و معلوم نیست چه صیغه ای است، اگر مقصود همان صراط مستقیم است که در قرآن آمده، یعنی راهی که خدا و رسول برای رسیدن انسان به سعادت دنیا و آخرت ترسیم نموده اند، این را نمی توان به نام شخص دیگری معرفی کرده و نام دیگری بر آن نهاد، و باید دید چند درصد پیروان و چه مسافتی از این صراط مستقیم را بدون انحراف پیموده اند! تا بر دیگران خرده بگیرند، پس این همه تخلّفات که بر شمردیم چیست و از کیست؟ و اگر مقصود غیر از آن است، به چه دلیل می توان مردم را به معتقد شدن بدان مُلزَم و مجبور نمود؟»

بخش ششم به خلاف شرع بودن مصوبات بعد از انقلاب در حوزه اقتصادی اختصاص دارد.

«افرادی از روحانیون و دیگران به نام متخصّص اقتصاد اسلامی که معلوم نشد دورۀ تحصیل و تخصّص را در کدام مکتب و دانشکده گذرانده اند، به طور خلق السّاعه از در و دیوار انقلاب سر درآوردند. این آقایان که قوانین و مصوبات رژیم گذشته را ضدّ اسلام و طاغوتی می نامیدند، و تصویب کنندگان را مستحق هر نوع مجازات! همۀ آنها را از اصلاحات ارضی گرفته تا عوارض نوسازی و جرایم دیرکرد و مالیات های سنگین به جریان گذاشتند.»

«به هم ریختگی اوضاع اقتصادی، معلول ضدّیت با مطلق سرمایه داری است و دست اندرکاران به خود حق می دهند هر کسی را که دستش به جیبش می رود، با این برچسب محکوم و از ادامۀ کار ممنوع بنمایند. فرضاً اگرافرادی با کاردانی و کوشش و از راه های مشروع سرمایه اندوخته و مالیات های مقرّر در اسلام را بپردازند و خدماتی در جهت تولیدات کشاورزی و صنعتی به نفع کشور انجام بدهند، … چه مخالفتی با اسلام کرده اند؟ آقایان متصدیان امور کشوری! به هوش باشید که دارید ناآگاهانه راه را به نفوذ کمونیسم هموار می کنید.»

بخش هفتم تخلفات سیاسی است. «در زمینه سیاست خارجی نیز عجولانه به فکر بازاریابی و صدور انقلاب افتادند و با شعارها و تبلیغات تحریک آمیز علیه زمامداران کشورهای مسلمان نشین نزدیک و دوردست آنان را به مخالفت برانگیختند و طبعاً آنان هم عکس العمل نشان داده و با تحریکات متقابل موجبات آشفتگی هر چه بیشتر اوضاع داخلی را فراهم ساختند، در صورتی که اگر قوانین عادلانۀ اسلام را مطابق الگو و روش مؤسسین آن به اجراء گذاشته و نمایشی از عدالت اجتماعی و مساوات و آزادی در معرض دید جامعۀ بشری قرار داده می شد، خود به خود مستضعفان ستمدیدۀ ملل جهان از آن استقبال کرده وعلیه مستکبران به پا برمی خاستند. ولی متأسّفانه آنچه به مقام عمل در آمد و شمه ای از آن را باز گفتیم، غالباً در جهت مخالفت اسلام راستین و عدل علوی بود. چهرۀ تابناک و درخشان اسلام آنچنان زشت و مهیب و هولناک جلوه داده شد که خودی و بیگانه از آن رمیده و فاصله گرفتند و کالای عرضه شده بی مشتری ماند و جز دشمن تراشی و انزوا چیز دیگر به بار نیاورد.»

عبارت پایانی رساله: « این است قسمتی از کارنامۀ فرصت طلبان و انحصارجویان در امور داخلی و خارجی کشور جمهوری اسلامی! ان شاءالله مردم ایران با مقایسۀ آنچه که در اسلام راستین و عدل علوی آمده است، با آنچه به نام اسلام جا زده اند، تفاوت عمیق میان آن دو را درک نموده و در تعهّد و وفاداریشان به اسلام که دین حق و عدالت و رحمت است، پایدار خواهند ماند.»

k

نکاتی درباره تصحیح و تحقیق رساله

در أواخر تابستان ۱۳۵۹ اعلامیه‌ای با مشخصات زیر در سطح وسیعی در کشور توزیع شد: «اعلامیه حضرت آیت الله زنجانی» ۱۲ صفحه تایپی با این امضا: «سید ابوالفضل موسوی، زنجان، ۱۲ شهریور ۱۳۵۹» و این نشانی: «تکثیر از انجمن اسلامی بازار». از این نسخه با رمز «الف» یاد می کنم.

بیست و هفت سال بعد از توزیع اعلامیه و پانزده سال بعد از وفات نویسنده، اعلامیه در کتابی با مشخصات زیر منتشر شد: یادگاریِ ماندگار: شرح أحوال و مجموعه آثار مرحوم آیت الله حاج سید ابوالفضل موسوی مجتهد زنجانی (قدس سره)؛ به کوشش جعفر پژوم (سعیدی)؛ بازخوانی و ویرایش: محمدعلی کوشا؛ تهران، سایه با همکاری شرکت سهامی انتشار، ۱۳۸۶؛ بخش یازدهم، از ص ۲۹۱ تا ۳۲۰: «اعلامیه ای در رابطه با حوادث بعد از انقلاب» (۲۵ صفحه نخست متن اعلامیه و ۵ صفحه آخر عکس دست خط برخی صفحات آن). از این نسخه با رمز «ب» یاد می کنم.

مصحح در پاورقی نخستین صفحه آن توضیح داده است: «اعلامیه ای است که مرحوم آیت الله زنجانی در ۱۲ شهریور ۱۳۵۹ در رابطه با حوادث بعد از انقلاب صادر کرده اند که می توان آن را آسیب شناسی انقلاب نامید.» (۳۹) در پاورقی صفحه بعد ذیل این علامت […] متذکر شده است: «مواردی که در طول این مقاله با علامت […] آمده، گویای حذف کلمات و یا جملات کوتاهی است که بنا به مصالحی اقدام به حذف آنها شده است. (مصحّح)» (۴۰) در پیشگفتار نیز عذر خود را در میان نهاده است: «سهم اینجانب در کتاب حاضر گردآوری بوده و لذا در مقام گردآورنده کوشیده ام تا همه گفتارها و نوشتارهای آن فقیه فقید فراهم آید و چیزی از قلم نیفتد. بنابراین مسئولیت مطالب برعهده گردآورنده نیست. اگرچه به ناچار گاهی چند کلمه، یا عبارت حذف و به جای آن […] گذاشته شده، آن هم در یک مقاله که به اقتضای زمان مربوط بوده و موضوعیت چندانی ندارد.» (۴۱)

به عبارت دیگر گردآورنده برای اینکه بتواند کتاب را داخل کشور منتشر کند، ناچار شده عباراتی از اعلامیه را حذف کند، اما امانتداری کرده موارد محذوف را با علامت […] مشخص کرده است. از سه بابت باید از گردآورنده و مصحح کتاب تشکر کرد، اول گردآوری آثار سید ابوالفضل موسوی زنجانی، دوم درج اعلامیه و از قلم نینداختن این اثر مهم، سوم امانت‌داری در تذکر موارد محذوف که برای انتشار مجموعه آثار به آن تن داده است. انتشار متن اعلامیه در داخل کشور ولو با تاخیر فراوان حتی با موارد محذوف کار بزرگی بوده است که باید به پژوم به خاطر آن تبریک گفت و از وی صمیمانه تشکر کرد.

دو سال بعد از انتشار کتاب پژوم، دور از وطن آن را خواندم، و کنجکاو شدم که متن کامل اعلامیه را پیدا کنم. کوشش گسترده برای دسترسی به دست نویس اعلامیه تا کنون به جایی نرسیده است. همین پنج صفحه دست نویس در کتاب پژوم فاقد متن کامل صفحات اول و آخر است. آنچه به عنوان عکس صفحه اول درج شده مونتاژی از سطور ابتدایی صفحه اول و سطور پایانی صفحه آخر است! (۴۲)

چند سال بعد بحمدالله توفیق نصیب شد و نسخه رنگ و رو رفته اما «کاملی» از اعلامیه توزیع شده سال ۱۳۵۹ بدستم رسید. (۴۳) متن اعلامیه تایپ شد و مواضع محذوف در کتاب با این نسخه تکمیل شد. به مناسبت بیست و چهارمین سالگرد درگذشت مجتهد زنجانی به تصحیح و تحقیق آن پرداختم. حاصل این تصحیح و تحقیق به شرح زیر است:

اما تصحیح بر أساس دو نسخه صورت گرفته است: «الف» که همان اعلامیه توزیع شده در سال ۱۳۵۹ است که وصفش گذشت، و «ب» که نسخه مندرج در کتاب پژوم است. چند صفحه دست خط که کمتر از یک چهارم کل اعلامیه بوده نیز مورد مراجعه بوده است. واضح است که اگر نسخه دست نویس در دسترس بود، کار بی نقص تر ارائه می شد.

دو نسخه موجود بطور کامل تطبیق داده شد و با تقدم نسخه «الف» متنی مصحح تنظیم شده است.

أولا تمامی موارد هجده گانه محذوف در «ب» به جای خود برگشته و کلمات یا عبارات محذوف در پاورقی مشخص شده تا سندی از سانسور در ایران سال ۱۳۸۶ باشد. متاسفانه عبارات محذوف کلیدی ترین و اصلی ترین عبارات رساله بوده اند، و یقینا بدون آنها مقصود و اهمیت رساله درک نمی شود. (۴۴)

ثانیا در یک مورد در «ب» هشت کلمه بدون هیچ تذکری، مصلحت اندیشانه به متن افزوده شده بود که آنها را حذف کرده در پاورقی متذکر شدم. (۴۵)

ثالثا واژه های اندکی که برای روانی متن از افزودن آنها چاره ای نبوده با احتیاط تمام با علامت [ ] مشخص شده است. (۴۶)

رابعا در یک مورد برای روان شدن متن مجبور به حذف کلمه «که» شدم که در پاورقی تصریح شده است. (۴۷)

خامسا روش تصحیح «انتقادی اجتهادی» بوده است. بر اساس مؤلفه دوم در هر دو نسخه الف و ب اغلاطی راه یافته که آنها را تصحیح کرده در پاورقی واژه غلط را تذکر داده ام. (۴۸)

سادسا در أواخر اعلامیه (در قسمت منقول از مصاحبه ۱۳۵۸ نویسنده) در الف و ب افتادگی به نظر رسید. (۴۹) کوشیدم بر أساس متن مصاحبه افتادگی محتمل را حتی الامکان تدارک کنم. این تنها جایی است که نیاز به دست خط نویسنده به شدت احساس شد. در نهایت کمتر از یک پنجم پاورقی ها تصحیحی است.

اما در قسمت تحقیق (چهار پنجم پاورقی‌ها) این نکات انجام شد: تمامی آیات، روایات، اشعار، ضرب المثلها، آراء فقهی، وقایع تاریخ اسلام، و اشارت تاریخ معاصر از منابع اصلی استخراج شد. در مورد إشارات تاریخ معاصر خصوصا در بخش اقتصادی مواردی است که در پاورقی متذکر شده ام نیازمند تتبع کتابخانه ای در یافتن مرجع ضمیر مورد نظر نویسنده است. برخی واژه های دشوار در پاورقی معنی شده است. کلیه عبارات عربی اگر توسط نویسنده ترجمه نشده باشد در پاورقی ترجمه شده است. (۵۰) در مورد وقایع تاریخ اسلام نوعا به یک منبع (در صورت امکان منبع اقدم) اکتفا شده و از ارجاع به منابع متعدد پرهیز شده است. در ارجاع به منابع حدیثی و فقهی علاوه بر جلد و صفحه غالبا به نشانی فصل و مطلب اشاره شده تا یافتن آن در ویرایشهای مختلف میسر باشد. در پاورقی ها از شرح متن پرهیز کرده ام. با این همه حجم تحقیق انجام شده در پاورقی معادل حجم خود رساله شده است!

پاراگراف‌های طولانی به چند پاراگراف کوتاه تر تقسیم شده است. در کل اعلامیه جز دو زیرعنوان (در أواخر آن) در الف و ب نیامده است. (۵۱) برای تسهیل در مطالعه، متن به هفت بخش با شماره یک تا هفت درعلامت [ ] تقسیم شده، برای آنها عنوان تعیین گشت.

نویسنده در دو جا به مصاحبه سال ۱۳۵۸ خود با مجله جوانان ارجاع داده و خلاصه ای از آن را نقل کرده است. در ارجاع دوم (سیاست خارجی) تفاوت چندانی بین متن اعلامیه و مصاحبه نبود. اما ارجاع اول درباره ولایت فقیه به دلیل اهمیت، به عنوان پیوست مطلب تصحیح و نقل شد. مشخصات کامل مصاحبه در کتاب یادگاری ماندگار به این قرار است: «۱۲. مصاحبه ای با حضرت آیت الله سید ابوالفضل موسوی زنجانی» (ص۳۲۱-۳۳۸) در صفحه نخست مصاحبه مصحح توضیح داده «مصاحبه با یکی از خبرنگاران در سال ۱۳۵۸» در انتهای آن این مشخصات را دارد: «زنجان، ۱۲ آبان ۱۳۵۸». مصاحبه حاوی دو سوال ناظر به مسائل سیاسی سال ۱۳۵۹ است. اما در متن اعلامیه نویسنده از آن با این عنوان یاد کرده است: «در مصاحبه با خبرنگار مجلۀ جوانان گفتم» مشخص نشد که این کدام مجله جوانان بوده، و آیا این مصاحبه در آن مجله منتشر شده یا نه و در کدام شماره مجله. در هر صورت مصاحبه مهمی است.

اما عنوان اعلامیه: اولا خود نویسنده هیچ عنوانی برای اعلامیه خود انتخاب نکرده است. در «الف» عنوان «اعلامیه حضرت آیت الله زنجانی» برایش انتخاب شده است. در «ب» «اعلامیه ای در رابطه با حوادث بعد از انقلاب» خوانده شده است. در أواسط بخش اول اعلامیه نویسنده متذکر شده: «و انقلاب از مسیر خود منحرف گردید.». این اعلامیه یک رساله تمام عیار در «انحراف انقلاب» است. این رساله بیش از بررسی حوادث بعد از انقلاب است. این حوادث أَعراضِ نظام نبودند، اکنون بعد از نزدیک چهار دهه معلوم می شود جمهوری اسلامی واقعا همین بوده، که مجتهد زنجانی ترسیم کرده است. بنابراین آن را با کلمات خود نویسنده «انحراف انقلاب: اعلامیه ۱۲ شهریور ۱۳۵۹ سید ابوالفضل موسوی مجتهد زنجانی» نامیدم یا به اختصار«انحراف انقلاب». اینکه انحراف صفت انقلاب قرار گرفته نه نظام، معنایش این است که انقلاب یا نهضت در آغاز مشکلی نداشت، بعد از رسیدن به قدرت منحرف شد، لذا نظام جمهوری اسلامی مولود انقلابِ منحرف شده است و از ابتدا کج بنیاد نهاده شده است.

این ویرایش اول این رساله است. اگر توفیق دستیابی به دست نویس نویسنده حاصل شد ویرایش دوم آن همراه با تکمیل تحقیق در إشارات تاریخ معاصرعرضه خواهد شد ان‌شاء‌الله. از انتقادات و تذکرات صاحب نظران استقبال می کنم. (۵۲)

محسن کدیور

۹ مرداد ۱۳۹۵

 

یادداشت‌ها:

۱) متن هر چهار اجازه اجتهاد در منبع زیر آمده است: یادگاری ماندگار؛ به کوشش جعفر پژوم (سعیدی)؛ تهران، سایه با همکاری شرکت سهامی انتشار، ۱۳۸۶، ص۳۶-۴۴.

۲) سید مرتضی ابطحی نجف آبادی، بیانات اختصاصی آیت الله العظمی شبیری زنجانی، مهرنامه، شماره ۳۱، مهر ۱۳۹۲.

۳) علی اشرف فتحی، مصاحبه با آیت الله العظمی اسدالله بیات زنجانی، نشریه موج بیداری، اسفند ۱۳۸۹.

۴) جمهوری اسلامی، ۱۰ خرداد ۱۳۹۰.

۵) سید صدرا مرتضوی، مصاحبه با آیت‌الله شیخ یحیی عابدی زنجانی، مهرنامه، شماره ۳۱، مهر ۱۳۹۲.

۶) جمهوری اسلامی، ۱۰ تیر ۱۳۹۱.

۷)  مجموعه آثار وی به کوشش جعفر پژوم (سعیدی) منتشر شده است: یادگاری ماندگار: شرح أحوال و مجموعه آثار مرحوم آیت الله حاج سید ابوالفضل موسوی مجتهد زنجانی (قدس سره)؛ ۱۳۸۶؛ ۳۸۴ صفحه. بخش اول کتاب شرح أحوال و آثار اوست و بخش دوم مجموعه آثارش. در بخش دوم علاوه بر مقالات مذکور، دو مصاحبه، یک اعلامیه و سه یادداشت با عناوین کلیات حقوق بشر در قرآن و سنت، آزادی و حقوق بشر و تفسیر یک آیه قرآن گردآوری شده است. تنها موردی که از چشم گردآورنده مخفی مانده مصاحبه مورخ ۱۸ مرداد ۱۳۶۲ دکتر احمد صدر حاج سیدجوادی با ایشان درباره دکتر سید حسین فاطمی با این مشخصات است: تاریخ معاصر: گفتگو با آیت الله سید ابوالفضل موسوی زنجانی، ماهنامۀ فرهنگی و هنری  کلک، شمارۀ ۶۷، مهرماه ۱۳۷۴، ص ۲۲۶ ـ ۲۲۰.

۸) «س: ارتباط تشکیلاتی با نهضت آزادی و جبهه ملی نداشتند؟ ج: خیر. ایشان جنبه آخوندی را حفظ می‌کرد و وارد هیچ تشکیلاتی نشد. البته با مرحوم بازرگان و دیگران رفاقت داشت.» (علی اشرف فتحی، گفتگویی با حسین‌شاه‌حسینی درباره کارنامه سیاسی برادران زنجانی، مهرنامه، شماره ۳۱، مهر ۱۳۹۲) عبدالکریم موسوی اردبیلی وی را عضو جبهه ملی دانسته است. (جمهوری اسلامی، ۱۰ خرداد ۱۳۹۰) آنکه عضو جبهه ملی بود سید رضا موسوی مجتهد زنجانی برادر کوچکتر سید ابوالفضل بوده نه خود وی. حسین شاه حسینی وصی شرعی آقا سید ابوالفضل مبارزی موثق و امین، و شخصا عضو جبهه ملی است.

۹) هر دو مقاله در انتهای کتاب یادگاری ماندگار درج شده است. از لطایف روزگار است که آقای سیدعلی خامنه‌ای به همراه امضای سه روحانی دیگر از تبعیدگاه ایران‌شهر در تاریخ ۱۳ خرداد ۱۳۵۷ نامه ای خطاب به جمعیت ایرانی دفاع از آزادی و حقوق بشر که آقا سید ابوالفضل موسوی مجتهد زنجانی یکی از اعضای آن است به دادخواهی نوشته و به مواد اعلامیه جهانی حقوق بشر استناد کرده است. (هدایت‌الله بهبودی، شرح اسم: زندگی‌نامۀ آیت‌الله سیدعلی حسینی خامنه‌ای (۱۳۵۷۱۳۱۸)، تهران، مؤسسۀ مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، چاپ ششم، ۱۳۹۱، ص۵۹۵-۵۹۴)

۱۰) «روز ورود آقای خمینی به ایران که من عضو کمیته استقبال از امام بودم، آقایان مطهری و بهشتی، آقا سید ابوالفضل را هم به فرودگاه می‌آورند و زیر بغل ایشان را گرفته بودند. ایشان کهنسال‌ترین روحانی حاضر در مستقبلین بودند و حدودا هشتاد سال داشتند. عبای ایشان افتاد و آقای بهشتی عبای ایشان را به دوش ایشان انداخت. تا به فرودگاه رسیدند و برخی افراد از جمله آقای خلخالی را دیدند که در آنجا فعال بودند، ایشان گفت که مرا به خانه برگردانید. به همین دلیل، ایشان در عکس‌های آن روز دیده نمی‌شود.» (علی اشرف فتحی، گفتگویی با حسین‌شاه‌حسینی درباره کارنامه سیاسی برادران زنجانی، مهرنامه، شماره ۳۱، مهر ۱۳۹۲) بنابراین ظاهرا وی در زمان ورود آقای خمینی در فرودگاه حضور نداشته است.

۱۱) جمهوری اسلامی ۱۰ خرداد ۱۳۹۰.

۱۲) اوایل اردیبهشت سال ۵۸ بود که من خدمت حاج سید ابوالفضل رفته بودم، گفتند: «الان آقای مطهری اینجا بود و نامه‌ای به من داد. نامه را باز کردم و دیدم که مرا به عضویت در شورای انقلاب دعوت کرده است. به آقای مطهری پیغام دادم که این کارها برای من مفسده دارد و نمی‌پذیرم.» چند روز بعد از این دیدار بود که آقای مطهری ترور شد. (محسن طهماسب، ناگفته هایی از برادران زنجانی به روایت سید حسن موسوی زنجانی، مهرنامه، شماره ۳۱، مهر ۱۳۹۲)

۱۳) «سال ۵۷ آقای [سید رضا] صدر [امام جماعت مسجد امام حسین] از آقای [سیدابوالفضل] زنجانی درباره هیاهوهای سال ۵۷ و آینده آن پرسید. حاج سید ابوالفضل گفت که نگرانی‌هایی نسبت به عملکرد برخی آقایان دارد و به آنها بی‌اعتماد است….  در ماشین من از حاج سید ابوالفضل پرسیدم که چرا شما و آقای [سید رضا] صدر به شرایط کنونی خوش‌بین نیستید؟ ایشان گفت که به نظر ما تغییرات باید به آرامی پیش برود وگرنه از موقعیت ما سوءاستفاده می‌شود. » (علی اشرف فتحی، گفتگویی با حسین‌شاه‌حسینی درباره کارنامه سیاسی برادران زنجانی، مهرنامه، شماره ۳۱، مهر ۱۳۹۲)

۱۴) «س: در اولین مصاحبه ایشان پس از انقلاب که شما با ایشان انجام دادید و درشماره ۱۳ اسفند ۱۳۵۷  روزنامه اطلاعات منتشر شد، ایشان از دیدارشان با امام خمینی گفته بودند. از جزئیات آن دیدار چیزی به شما نگفتند؟ ج: یک دیدار عادی بوده است. ایشان می‌گفتند من در فاصله زیادی نسبت به امام نشسته بودم که ایشان مرا دید و نزد خود خواند. بعد به من گفت چقدر شکسته شده‌اید. من هم گفتم هر دوی ما شکسته شده‌ایم. دیدار در همین حد بوده است.» (سید شهاب الدین کاظمیان، گفتگو با سیدمحسن میرزائی، مهرنامه، شماره ۳۱، مهر ۱۳۹۲)

۱۵) «در جلسه ای که با حضور اعضای هیأت علمیه تهران و برخی فعالان سیاسی در اوایل سال ۵۸ در منزل حاج تقی انوری در دزاشیب تشکیل شد و کسانی مثل مرحوم طالقانی و حاج آقا رضا زنجانی هم حضور داشتند و من هم شرکت کرده بودم، بنا بر گذاشته شد که اعضای هیأت از دخالت در امور اجرایی پرهیز کنند. چون به آقای آیت الله حاج سید ابوالفضل زنجانی هم پیشنهاد ریاست دیوان عالی کشور شده بود. منتها فشارها بر آقای طالقانی آنقدر زیاد بود که ایشان مجبور شد منصب امامت جمعه تهران و نمایندگی مجلس خبرگان را بپذیرد.» (علی اشرف فتحی، مصاحبه با حسین شاه حسینی، تورجان، ۱۴ آبان ۱۳۸۹)

۱۶)  علی اشرف فتحی، گفتگویی با حسین‌شاه‌حسینی درباره کارنامه سیاسی برادران زنجانی، مهرنامه، شماره ۳۱، مهر ۱۳۹۲. در مورد تعیین سومین امام جمعه‌ی تهران در حضور آقای خمینی مذاکره می‌شود. سید احمد خمینی آقای علی گل‌زاده‌ی غفوری را پیشنهاد می‌کند. آقای منتظری: “آقای خامنه‌ای برای امامت جمعه مناسب‌ترند چون رکن نماز جمعه خطبه است، و ایشان در خطابه تسلط دارند”. (آیت الله العظمی منتظری، خاطرات، ص۴۴۴) به نقل احمد منتظری از پدرش امامت جمعه آقا سید ابوالفضل موسوی زنجانی هم پیشنهاد مهندس مهدی بازرگان بود.

۱۷) در شبهات توقف کن. «قف عند الشبهة فإن الوقوف عند الشبهة خير من الاقتحام في الهلكة» اگر چه این عبارت در کفایة الاصول آخوند خراسانی ص۳۴۶ نقل شده، ذیل آن، روایت از امام صادق (ع) است. (وسائل الشیعة، ابواب صفات القاضی، ب۹، ح۳۵، ج۲۷ ص۱۱۹) اما صدر آن با این الفاظ در روایتی یافت نشد.

۱۸) نهج البلاغه، حکمت اول: كُنْ فِى الْفِتْنَةِ كَابْنِ اللَّبُونِ; لا ظَهْرٌ فَيُرْكَبَ، وَلا ضَرْعٌ فَيُحْلَبَ. ترجمه: در فتنه همچون شتر بچه باش، او را نه پشتى است كه سوارش شوند، و نه پستانى كه شيرش دوشند.

۱۹) مصاحبه مورخ ۱۲ آبان ۱۳۵۸ مندرج در یادگاری ماندگار ص ۳۲۲.

۲۰) دو سه جمله از این اظهار نظر در قسمتهای قبلی نقل شد، اما برای اینکه عبارات دادستان کل کشور در کلیت آن ملاحظه شود از تقطیع آن پرهیز شد.

۲۱) در پاورقی شماره ۲ گذشت که سید ابوالفضل نه عضو جبهه ملی بوده نه نهضت آزادی. ظاهرا ایشان آقا سید ابوالفضل را با برادر کوچکترش آقا سید رضا اشتباه کرده اند.

۲۲) ظاهرا مراد ایشان این عبارت در اواخر بخش چهارم اعلامیه است: «مکرراً در روزنامه ها خواندیم که چند نفر زن را به تهمت قیادت که در صورت ثبوت شرعی مجازاتش هفتاد و پنج ضربه تازیانه است، به جوخۀ اعدام سپردند. آقایان قضات! اگر در روز جزا در محکمۀ عدل الهی زنانی که بدین تهمت اعدام شدند، به دادخواهی برخاسته و بگویند: “خدایا! به فرض اینکه ما به جرم انتسابی مرتکب شده بودیم، به قانون اسلام مجازات ما را هفتاد و پنج ضربه معّین کرده بودی، از این حکام و دادستانان بپرس ما را به چه مجوزی اعدام کردند؟” چه جوابی خواهید داد؟ مسلماً هیچ! خون یکی از این زنان برای محکومیّت همۀ شما از قاضی و دادستان و آنان که شما قاضیان جور را بر گُرده مردم سوار کرده اند کافی است، و دامنگیر همه تان خواهد بود. بروید و در سورۀ مائده بخوانید: وَمَن لَم یَحکُم بِما أَنزَلَ اللهُ فَأُولئِکَ هُمُ الکافِرُونَ …. فَأُولئِکَ هُمُ الظّالِمُونَ …. فَأُولئِکَ هُمُ الفاسِقُونَ. »

۲۳) ظاهرا ایشان از اوایل سال ۱۳۵۸ با مشاهده عملکرد «کمیته‌ها و بیدادگاههای موسوم به محکمه شرعی»، «چاقوکشهای باصطلاح حزب الله» و اظهارنظر«مجتهدان فاقدالشرائط» نظام به این نتیجه می رسد که حکومت فردی در شکلی دیگر با ظاهر دینی بازسازی شده است. جلوه‌های این بدبینی عمیق در مصاحبه ۱۲ آبان ۱۳۵۸در اظهارنظر درباره اختیارات رهبری در قانون اساسی (قبل از تصویب نهایی) قابل مشاهده است: «بازده مجلس خبرگان، جز تثبیت حکومت استبداد فردی و یا چند نفری، و احیانا ارتجاعی، چیز دیگری نخواهد بود.»

۲۴) مطهری چند روز قبل از شهادتش (یعنی اوایل اردیبهشت ۱۳۵۸) دعوت نامه عضویت برای شورای انقلاب برایش فرستاد و جواب شنید: «این کارها برای من مفسده دارد و نمی‌پذیرم.»

۲۵) عبارت مهمی است. رویه جمهوری اسلامی از ابتدا برخورد با منتقد بوده است.

۲۶) جمهوری اسلامی ۱۰ خرداد ۱۳۹۰.

۲۷) جمهوری اسلامی، ۱۰ تیر ۱۳۹۱.

۲۸) تاریخ نقل ۱۳ خرداد ۱۳۹۱. پدر ناقل از دوستان نزدیک آقا سید ابوالفضل بوده است. اجازه ذکر نام ناقل داده نشد.

۲۹) وی را ممنوع الخروج کرده بودند. «در تشییع جنازه ایشان در قم هم عده‌ای آمده بودند و شعار «مرگ بر منافق» و «مرگ بر ضد ولایت فقیه» و «ملی‌گرا کافر است» سرمی‌دادند.» (علی اشرف فتحی، گفتگویی با حسین‌شاه‌حسینی درباره کارنامه سیاسی برادران زنجانی، مهرنامه، شماره ۳۱، مهر ۱۳۹۲) در باره آقا سید رضا موسوی مجتهد زنجانی به یاری خدا در سالگرد وفات ایشان عرض ادب خواهم کرد.

۳۰) آگهی ختم: اطلاعات مورخ ۳۱ مرداد ۱۳۶۰، آگهی لغو مجلس ختم: اطلاعات مورخ ۱ شهریور ۱۳۶۰.

۳۱) بیانیه مورخ ۲۰ بهمن ۱۳۵۹ مندرج در پیام جبهه ملی، شماره ۵۹ مورخ ۱۱ فروردین ۱۳۶۰. به یاری خدا این بیانیه تاریخی را به مناسبت سالگرد وفات این مرجع رشید منتشر خواهم کرد.

۳۲) ایشان به پیام تسلیتی در این باره اکتفا کرد. (صحیفه امام، جلد پانزدهم، پیام مورخ ۲۷ مرداد ۱۳۶۰)

۳۳) علی اشرف فتحی، گفتگویی با حسین‌شاه‌حسینی درباره کارنامه سیاسی برادران زنجانی، مهرنامه، شماره ۳۱، مهر ۱۳۹۲.

۳۴) سید صدرا مرتضوی ، مصاحبه با آیت‌الله شیخ یحیی عابدی زنجانی، مهرنامه، شماره ۳۱، مهر ۱۳۹۲.

۳۵) سه نقد دیگر متعلق به سیدکاظم شریعتمداری، سید حسن طباطبائی قمی و شیخ بهاء الدین محلاتی است.

۳۶) «مرحوم میرزای نائینی به سختی اجازه اجتهاد می‌دادند، اما من دیده‌ام که هم آقای نائینی و هم آقا شیخ محمد حسین غروی اصفهانی به حاج سید ابوالفضل زنجانی اجازه اجتهاد داده‌اند. میرزای نائینی اجازه اجتهاد حسابی هم داده بودند.» (سید مرتضی ابطحی نجف آبادی، بیانات اختصاصی آیت الله العظمی شبیری زنجانی، مهرنامه، شماره ۳۱، مهر ۱۳۹۲)

۳۷) تاریخ نقل ۱۳ خرداد ۱۳۹۱. برای احتیاط بیشتر مطلب منقول را بعد از یادداشت برای ناقل خواندم و گفتم در کتابم از آن استفاده خواهم کرد. گفت به شرط عدم ذکر اسم من! علاوه بر این از عبدالعلی بازرگان در مورد خاطرات خود و پدرش از آن مرحوم پرسیدم. پاسخ ایشان: «مرحوم پدر ارادت قلبی زیادی به ایشان داشتند و اخلاص و فروتنی و تقوای ایشان را می ستودند و حداقل سالی یکبار به دیدن ایشان میرفتند و بنده نیز بخدمتشان می‌رسیدم و از محضرشان کسب فیض می‌کردم و ایشان نیز لطف و محبتی به حقیر داشتند… در انتقاد از هم‌ردیفان خود که در سطح مرجعیت بودند انتقاد می‌کردند که همه ما با هم درس خوانده ایم و کاملا می‌دانیم کدامیک در اعلمیت قرار داریم، ولی حب جاه مانع اعتراف به این امر می‌شود، در ضمن مرحوم گلپایگانی را از نظر فقه و اصول بالاتر از بقیه می‌دانستند». (۵ مرداد ۱۳۹۵)

۳۸) آقای منتظری با لمس مشکلات بتدریج به اکثر نتایج آقا سید ابوالفضل رسید. به دلیل همین مواضع از قائم مقامی رهبری در فروردین ۱۳۶۸ عزل و در آبان ۱۳۷۶ بر خلاف قانون و شرع بیش از پنج سال در خانه محبوس شد. مقایسه مواضع ایشان و مجتهد زنجانی موضوع تحقیق مستقلی است.

۳۹) پژوم (سعیدی)، یادگاری ماندگار، ص۲۹۱.

۴۰) پیشین، ص۲۹۲.

۴۱) پیشین، ص۱۲.

۴۲) پیشین، ص۲۱۶.

۴۳) با تشکر فراوان از عزیزی که این محبت بزرگ را در حق این بنده کرد. افسوس که اجازه ذکر نامش را نداده است.

۴۴) هجده مورد سانسور شده به شرح زیر است. موارد داخل پرانتز برای مفهوم شدن عبارات از متن اضافه شده است:

– (فرصت طلبان و انقلابیون بعد از انقلاب …)  و هاله وار دور مقام رهبری را فراگرفتند.

– (با برچسب) ملّی گرا و سازشکار و راست‌گرا و چپ‌گرا و لیبرال و منافق متهم ساخته و به ‌کنار (زدند.)

– و انقلاب از مسیر خود منحرف گردید.

– و به صورت ”کلما مات رهبر قام رهبر!!” از مردم سلب اختیار بنمایند.

– و به مرجع تراشی پرداخته و بخشنامه صادر کنند.

– اگر چه فی الواقع ”عالیقدر” هم بوده باشد.

– دیگر نه او بتواند نقش پاپ اعظم! را ایفا کند و نه شورای نگهبان نقش کاردینالها را.

– از روحانیون گردانندگان کمیته ها وبیدادگاههای موسوم به محکمه شرعی

– (انقلاب) به اصطلاح اسلامی

– و آنان که شما قاضیان جور را بر گرده مردم سوار کرده اند.

– درکدامیک از بیدادگاهها این مراحل طی شده است؟

– و چاقوکشان به اصطلاح حزب الله

– کتابخانه ها طعمه آتش می گردد.

– (مکتبی و پیرو خط امام بودن ) که امروز جزء امتیازات فرصت طلبان به شمار می رود مفهوم روشنی ندارد، و معلوم نیست چه صیغه ای است.

– “خدا، قرآن، خمینی”، بر اصول دین (افزوده شود.)

– (روستائیان) نادان …

– (به دست بچه طلبه ها و هم جوجه کمونیستها) که در میان پاسداران و گردانندگان جهاد سازندگی کم نیستند افتاد.

– (سپاه پاسداران و دانشجویان مسلمان پیرو خط امام و)… که هرکدام خود را مستقل شمرده و دولت ها در داخل دولت تشکیل داده بودند)

۴۵) کلمات اضافه شده: «داد و نتیجه آن شد که در مواردی (روستائیان)» رجوع کنید به پاورقی شماره ۱۵۵.

۴۶) از قبیل عنوان رساله و عناوین بخشهای هفت گانه.

۴۷) بنگرید به پاورقی ۱۷۱.

۴۸) سه مورد به شرح زیر: (واژه نخست نادرست، بجای واژه درست، شماره پاورقی)

–  مسلمانی به جای سلیمان (۷۳)

–  مراعات به جای ضراعت (۸۲)

–  مارکسیست به جای مارکسیسم (۱۵۸)

۴۹) بنگرید به پاورقی شماره ۱۷۰.

۵۰) در ترجمه آیات از ترجمه قرآن آقای ناصر مکارم شیرازی و همکاران استفاده شده است.

۵۱) و امّا تخلّفات از نظر اجتماعی (بخش پنجم)، و اما تخلفات از نظر اقتصادی (بخش ششم).

۵۲) یادداشتهای متن رساله و پیوست از شماره ۱ تا ۱۹۱ و مستقل از ۵۲ یادداشت مقدمه است.