کارنامه سال هفدهم
این هفدهمین سال است که مبتلا به غربت غربیه هستم. با اینکه به پایان سال ۲۰۲۵ فرنگی شش هفته باقی است، به دو دلیل تصمیم گرفتم گزارش آن را زودتر منتشر کنم، یکی اینکه مدتی است فرصت حضور در شبکههای مجازی فارسی کمتر دست داده است، دیگر برخی پرسشها، که اینجا به همگی یکجا پاسخ داده میشود. این کارنامه صرفا دربردارنده فعالیتهای راقم این سطور به زبان انگلیسی است، به استثنای مورد آخر. محدوده زمانی این کارنامه نیمسالهای تحصیلی بهار و پائیز ۲۰۲۵ (ژانویه تا نوامبر ۲۰۲۵) است معادل (۲۰ دی ۱۴۰۳ تا ۴ آذر ۱۴۰۴). غالب موارد به وبسایت انگلیسی نویسنده یا وبسایت دانشگاه دوک لینک داده شده است. متاسفانه تا کنون فرصت ترجمه آنها را به فارسی نداشتهام. (اگر کسی علاقه به ترجمه کارهای انگلیسی مرا به فارسی دارد، رزومه و نمونه کارش را ایمیل کند). شرح فارسی مختصری برای هر یک آوردهام. این کارنامه شامل پنج بخش است:وظایف دانشگاهی، انتشار کتاب و مقاله، سخنرانیها، یادداشتها و مصاحبههای سیاسی، و ملاقات با ریاست جمهور.
یک. وظایف دانشگاهی
الف. در بهار ۲۰۲۵ دروس «فلسفه دین» (مقطع کارشناسی)، «مطالعات دینی تطبیقی: مطالعه موردی یهودیت، مسیحیت و اسلام» (مقطع دکتری) و نیز درس اختصاصی «فلسفه احمد سرهندی» را برای دانشجوی دکترایم تدریس کردهام. به علاوه استاد راهنمای پایاننامهٔ افتخاری مقطع کارشناسی با عنوان «پارادوکس عراق: پیامدهای ناخواستهٔ مداخلهگری نظامی ایالات متحده» بودهام.
Comparative Religious Studies: Case Study of Judaism, Christianity & Islam
Philosophy of Aḥmad Sirhindī (REL 991.01)
Honors thesis on “The Paradox of Iraq: The Unintended Consequences of U.S. Military Interventionism” (REL 494)
ب. در پائیز ۲۰۲۵ (نیمسال تحصیلی جاری) دروس «دین و سیاست در ایران پساانقلاب» (مقطع کارشناسی) و «اسلام و مدرنیته» (مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری) را تدریس کردهام، و استاد راهنمای پایاننامه کارشناسی ارشد «دو بار به بردگی درآمده: عمر بن سعید» بودهام.
Religion and Politics in Post-Revolutionary Iran
Twice Enslaved: Omar Ibn Sidi (GLS)
هیچیک از دانشجویانم در این دو نیمسال تحصیلی ایرانی یا ایرانیتبار نبودند. اندکی از دانشجویان مقطع کارشناسی و کلیه دانشجویان تحت راهنمایی مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری مسلمان غیرایرانی هستند.
ج. از جولای ۲۰۲۳ مدیر برنامه کارشناسی ارشد دپارتمان مطالعات دینی، و از جولای ۲۰۲۴ مسئول بخش مطالعات اسلامی در برنامهٔ تحصیلات تکمیلیِ دین (مقطع دکتری) دانشگاه دوک هستم.
Director of Graduate Studies (DGS) for the master’s program in the Department of Religious Studies, since July 2023
Convener of Islamic Studies Track, Graduate Program of Religion (GPR), Duke University, since July 2024
دوم. انتشار کتاب و مقاله
– کتاب زبان و معنا در اصول فقه اسلامی، بهکوشش محسن کدیور و دیوید آر. ویشانوف، لیدن، هلند و بیرمنگام، بریتانیا: انتشارات بریل و مؤسسه المهدی، )در دست انتشار، ۲۰۲۶).
Language and Meaning in Islamic Legal Theory, eds. Mohsen Kadivar and David R. Vishanoff, Leiden, the Netherlands and Birmingham, U.K.: Brill & AMI Press, (Forthcoming, 2026)
– مقاله «در مقام بیان بودن متکلم: مطالعهٔ موردیِ “مقدمات حکمت” در اطلاقات» در کتاب پیشگفته.
“The Situation of a Clear Statement for Complete Intention: A Case Study of ‘Preliminaries of Wisdom’ in Absolute Expressions,” Ibid
پ. سخنرانیها
۱علاوه بر برگزاری کنفرانس بینالمللی دیدگاههای اسلامی درباره پیامبری و وحی (۲۴-۲۵ ژوئیه ۲۰۲۵) در دانشگاه دوک و ارائه مقاله «به سوی الگویی اسلامی از وحی» که قبلا گزارش فارسی آن را منتشر کردهام، این سخنرانیها هم ایراد شده است:
۱. «شریعت، فقه و امکان/عدم امکان حقوق اسلامی»، مرکز سخنرانی کامل، دانشکده حقوق دانشگاه ییل (۳۰ ژانویه ۲۰۲۵)،
Shari’a, Fiqh, and the possibility/impossibility of Islamic Law, Kamel Center Lecture, Yale Law School, January 30th, ۲۰۲۵
چکیده: شریعت، بهعنوان معیارهای اسلام و شیوهٔ زندگی اسلامی، میتواند و باید همچنان با قدرت ادامه یابد. فقه نیز میتواند و باید در حوزهٔ عبادات و مناسک، شبهمناسک، قواعد معاملات، و بسیاری از بخشهای فقه مدنی—فقه خانواده—با رعایت برابری جنسیتی و برابری دینی ادامه پیدا کند. از حقوق اسلامی میتوان در حقوق مدنی و حقوق بازرگانی با رعایت چهار معیار عقلانیت، عدالت، اخلاق، و کارآمدی بهره برد. اما دیگر شاخههای حقوق – از جمله حقوق کیفری، حقوق سیاسی، و حقوق بینالملل- غیرممکن به شمار میروند. هزینهٔ اسلامیسازی این بخشها بسیار بیشتر از واگذاری آنها به حقوق سکولار است، بهشرط آنکه اخلاق اسلامی در این حوزهها رعایت شود.
۲. «تبارشناسیِ حکم اعدام برای ارتداد و زندقه در اسلام»، برنامه فقه اسلامی، دانشکده حقوق دانشگاه هاروارد، سخنرانی مجازی، ۱۱ مارچ ۲۰۲۵.
The Genealogy of the Death Penalty for Apostasy and Blasphemy in Islam, The Program in Islamic Law at Harvard Law School, virtual, March 11, 2025
چکیده: این سخنرانی به بررسی خاستگاه تاریخی و رواج یافتن احادیثی منسوب به پیامبر میپردازد که در حمایت از مجازات کیفری برای ارتداد در فقه اسلامی شکل گرفتهاند. این احادیث ضعیفاند، سند معتبری ندارند، و بهصورت اخبار آحاد بودهاند. افزون بر این، این احادیث مستقیماً با قرآن در تعارضاند. قرآن کریم اگرچه ارتداد و زندقه را نکوهش میکند، اما هرگز هیچ مجازات کیفری دنیوی برای زندقه، ارتداد، یا ترک اسلام ذکر نکرده است. این سخنرانی روند شکلگیری و گسترشِ این مجازاتهای سنگین را بررسی میکند که بهظاهر بر متون اصیل اسلامی مبتنی است، اما بررسی دقیق نشان میدهد که هرگز چنین نیست.
۳. «انتظار از اسلام»، مجری: پروفسور بوروس لارنس (استاد بازنشسته و پیشکسوت دانشگاه دوک)، مرکز مطالعات اسلامی و مرکز مطالعات خاورمیانه دانشگاه دوک، ۸ سپتامبر ۲۰۲۵.
The Expectations from Islam, Moderator: Professor Bruce Lawrence, Duke Islamic Studies Center (DISC) & Duke University Middle East Studies Center (DUMESC), Duke University, September 8th, ۲۰۲۵
چکیده: این سخنرانی بررسی میکند که مسلمانان نواندیش چگونه گستره و حدود دین را در روزگار ما تعریف میکنند. این بحث با عبور از روایتهای سنتی دربارهٔ فواید نبوت، میپرسد که مسلمانان بهطور مشروع چه انتظاراتی میتوانند از اسلام داشته باشند. اندیشهٔ نواندیشانه میان آموزههای پایدار و فراتاریخی و احکام وابسته به شرایط تاریخی تمایز میگذارد و هشت قلمرو دائمی را شناسایی میکند: معنابخشی به زندگی، شناخت خدا، شناخت آخرت، شناخت عالم غیب، ضمانت اخلاق، معرفی مناسک، معرفی شبهمناسک، و هدایت اجتماعی محدود (قواعد معاملات). در حالی که اسلام اصول ماندگاری دربارهٔ معنابخشی، ایمان، اخلاق و رستگاری اخروی ارائه میکند، نواندیشان مسلمان تأکید دارند که علوم سکولار و عقل انسانی بیشترِ امور دنیوی را سامان میدهند.
۴. سخنرانی با عنوان «پروفسور نصر: بزرگداشت و تأملی دوباره» در نخستین پنلِ «نقطهعطفی سرنوشتساز در تاریخ اندیشهٔ اسلامی: سفری شگفتانگیز؛ هفتاد سال خدمت استاد سید حسین نصر به دانش و آموزش» به مناسبت بازنشستگی رسمی ایشان، سالن جک مورتون، دانشگاه جورج واشنگتن، واشنگتن دیسی، جمعه ۱۴ نوامبر ۲۰۲۵.
Presentation on “Professor Nasr: A Tribute and a Reflection,” in the first Panel of a Momentous Milestone in Islamic Intellectual History: A remarkable Journey, Professor Seyyed Hossein Nasr, 70 years of Service to Scholarship and Teaching, Jack Morton Auditorium, George Washington University, DC, Friday, November 14th, ۲۰۲۵
چکیده: استاد سید حسین نصر (متولد ۱۳۱۲) یکی از تأثیرگذارترین مفسران اسلام در دانشگاههای غرب به شمار میرود. او از طریق دهها کتاب و صدها مقاله علمی و سخنرانی، تصویری قوی، دلسوزانه و از نظر فکری پویا از اسلام ارائه کرده است. من نصر را یکی از برجستهترین مروجان «اسلام رحمانی» میدانم. نصر از جمله متخصصان بینالمللی برجسته در تاریخ فلسفه اسلامی و تاریخ علم در میان مسلمانان است. نصر، به عنوان یک سنتگرا، تمایزی میان مسلمانان سنتی (محافظهکار) و سنتگرایان فلسفی به معنای گنون–شوان قائل نمیشود. مدرن بودن نه نشانه فساد است و نه شاهدی برای اثبات حقیقت — همانطور که سنتی بودن نیز بهطور خودکار فضیلتآمیز نیست. حکمت جاودان (Perennial Philosophy) میتواند راهنمای ارزشهای ما باشد، اما جایگزین عقل عملی و اصلاحات بنیادی نمیشود. با چنین دیدگاهی، نمیتوان منشأ الهی سلطنت، و احکام فقهی را تبیین، یا نفی آزادیهای سیاسی و رد دموکراسی را صرفاً به دلیل تأثیر غرب توجیه کرد. همچنین نمیتوان انقلابها را تنها به دلیل «غیرسنتی» بودن محکوم نمود. استاد نصر منبع افتخار برای ایران، اسلام و تشیع در جهان معاصر است.
۵. گفتوگوی کتاب: رسالهای فلسفی دربارهٔ سیاستِ مسلمانان: حکمت و حکومت اثر استاد مهدی حائری یزدی. سخنران: مترجم کتاب، دکتر داریوش محمدپور (انستیتوی مطالعات اسماعیلی، لندن)، مجری: محسن کدیور، مرکز مطالعات اسلامی و دپارتمان مطالعات دینی دانشگاه دوک، ۲۰ نوامبر ۲۰۲۵.
Book Talk: A Philosophical Treatise on Muslim Politics: Wisdom and Governance by Ayatollah Professor Mehdi Hairi Yazdi, Dr. Daryoush Mohammad Poor (The Institute of Ismaili Studies, London), Moderator: Mohsen Kadivar, Duke Islamic Studies Center, Department of Religious Studies, Duke University, November 20, 2025
چکیده: حکمت و حکومت با عنوان رسالهای فلسفی دربارهٔ سیاست مسلمانان در سال ۲۰۲۲ با ترجمه داریوش محمدپور از فارسی به انگلیسی و مقدمه حمید دباشی توسط انتشارات اسپرینگر در برلین منتشر شد. حکمت و حکومت که نخستین بار در سال ۱۹۹۴ در لندن، به فارسی منتشر شده، هنوز متأسفانه در ایران امکان انتشار ندارد. نویسنده کتاب استاد مهدی حائری یزدی (۱۹۹۹–۱۹۲۳) فیلسوف ایرانی و متأله شیعه بود که دکترای فلسفه را از دانشگاه تورنتو دریافت کرد. او چندین اثر تأثیرگذار در زمینهٔ مابعدالطبیعه و فلسفهٔ اسلامی نگاشته، از جمله مبانی معرفتشناسی در فلسفه اسلامی: علم حضوری به انگلیسی که در سال ۱۹۹۲ با مقدمه سید حسین نصر توسط انتشارات دانشگاه دولتی نیویورک منتشر شده است. ترجمه فارسی این کتاب در سال ۱۳۹۱ منتشر شده است. فرزند بنیانگذار حوزهٔ علمیهٔ قم و از شاگردان پیشین آقای خمینی، حائری یزدی سرانجام از دیدگاه سیاسی استاد خود فاصله گرفت. رسالهٔ او یکی از مهمترین نقدهای فلسفی بر نظریهٔ ولایت فقیه به شمار میرود. حائری یزدی با نقد مبانی بنیادین ولایت فقیه، طرحی بدیل از مشروعیت سیاسی بر پایهٔ نظریهٔ «وکالت مالکان شخصی مشاع» ارائه میدهد. این رساله سهمی محوری در مباحث معاصر دربارهٔ فلسفه سیاسی اسلام و اقتدار سیاسی دارد. خانوادهٔ نویسنده بهصورت مجازی از خارج کشور در این برنامه حضور داشتند. در ضمن سخنرانی مترجم، پرسش شرکتکنندگان و پاسخهای مترجم و مجری نکاتی تازه درباره کتاب و دیدگاه سیاسی انتقادی وی از جمله نامهاش به آقای خمینی درباره معنای جمهوری اسلامی [۱۱ آذر ۱۳۵۷] و پاسخ آقای خمینی [۹ دی ۱۳۵۷] مطرح شد.
۶. «ذکر سرای آخرت»، سخنرانی در مجلس چهلم دکتر فریدون حویزی، دانشگاه ویرجینیا، شارلوتسویل، ۱۵ آگوست ۲۰۲۵.
Memorial of Fraidoon Hovaizi, The remembrance and celebration of the life of Dr. Fraidoon Hovaizi, the University of Virginia, Charlottesville, August 15, 2025
چکیده: مرگ در انتظار همه ماست. مرگ، همزاد جداییناپذیر زندگی است. هر انسانی از چهار مرحلهٔ زندگی عبور میکند: عالم جنینی، زندگی دنیوی، جهانِ برزخ، و رستاخیز. فریدون حویزی، اقتصاددان خوزستانی نقشی یگانه و ماندگار در جامعهٔ مسلمان شارلوتسویل ایفا کرد. او مشاوره و پشتیبانی ارزشمندی به مهاجران عرب، ایرانی و افغان ارائه میداد. با آرامش زیست، و با آرامش از این جهان رخت بربست. در سال ۲۰۰۸ که دپارتمان مطالعات دینی دانشگاه ویرجینا از طریق استاد عبدالعزیز ساشادینا (که خداوند به سلامت بداردش) از من برای تدریس در آن دانشگاه دعوت کرد، به معرفی وی با همسر و دخترم موقتا در ماه مبارک رمضان مهمان خانواده مرحوم حویزی بودیم، دوستی و رفت و آمد خانوادگی که تا آخر عمر وی ادامه یافت.
ت. یادداشتها و مصاحبههای سیاسی
علاوه بر یادداشتهایی که قبلا ترجمه آنها به فارسی منتشر کردهام یعنی خطای فاحش جنگ آمریکا علیه ایران (۳۱ خرداد ۱۴۰۴) و نبرد ایرانیان در دو جبهه (۲۳ مرداد ۱۴۰۴) این دو مصاحبه هم در این مقطع صورت گرفته است:
۱. «ایران: سلطهٔ یک اقلیت بر جامعهای متنوّع»، گفتوگو با کلودیو فونتانا، بنیاد اوئیسیس، میلان، ایتالیا، ۷ مه ۲۰۲۵.
“Iran: The Domination of a Minority Over a Diverse Society,” Interview by Claudio Fontana, The Oasis Foundation, Milan, Italy, May 7th, 2025
چکیده: تحریمهای کمرشکن آمریکا، طبقات فرودست را بهمراتب بیش از حکومت دینی یا سپاه پاسداران تحت فشار قرار میدهد. مشکل اصلی در ایران، سلطهٔ یک اقلیت ایدئولوژیک بر جامعهای متنوّع است. در حالی که حکومت منابع را صرف جاهطلبیهای منطقهای میکند، نارضایتی داخلی، فقر، سرکوب، و نسلی که سیاستزدهکردن دین را برنمیتابد، رو به افزایش است. امروز اکثریت قاطع ایرانیان منافع ملّی را در اولویت قرار میدهند. فلسطینیان حق دارند از سرزمین، کشور، و حاکمیت خود برخوردار باشند. کمکهای نظامی آمریکا به اسرائیل در حمایت از اقدامات نسلکشی و پاکسازی قومی بهکار رفته است.
۲. گفتوگویی چالشی با برنهارد زند دربارهٔ ایران، اسرائیل و ایالات متحده، اشپیگل، مجلهٔ خبری آلمان، دفتر نیویورک؛ نشست نخست از طریق زوم: ۲۵ ژوئن ۲۰۲۵؛ نشست دوم بهصورت حضوری در دانشگاه دوک: ۷ ژوئیه ۲۰۲۵، همراه با عکاس.
Challenging interview with Bernhard Zand on Iran, Israel, and the United States, DER SPIEGEL, The German News Magazine. New York; first session via Zoom: June 25, 2025; second session in person at Duke University: July 7, 2025, accompanied by a photographer
این مصاحبه بیش از سه ساعته بدون هیچ توضیحی بعد از چهار ماه هنوز منتشر نشده است، آزمونی برای ادعای آزادی بیان در غرب در مورد انتقاد از صهیونیسم و اسرائیل.
ث. ملاقات با ریاست جمهور
با توجه به پرسشهای متعددی که از من شده است، به اطلاع میرساند که سه شنبه شب ۲۳ سپتامبر به من خبر دادند که ریاست جمهوری دکتر مسعود پزشکیان – که برای شرکت در اجلاسیه عمومی سازمان ملل متحد به نیویورک آمده بود – مایل است با دو نفر از اساتید ایرانی مقیم آمریکا که در جنگ اسرائیل و آمریکا علیه ایران از وطنشان دفاع کرده بودند به طور خصوصی و جداگانه ملاقات کند و سخنان هر یک را به مدت بیست دقیقه بشنود. با اینکه زمان دیدار مصادف با کلاسم (دین و سیاست در ایران پساانقلاب) بود، پذیرفتم، برای فردا بلیط گرفتم و چهارشنبه شب لغو کلاس به دلیل سفر غیرمترقبه به نیویورک را به دانشجویان اطلاع دادم. صبح پنجشنبه ۲۵ سپتامبر ۲۰۲۵ (۳ مهر ۱۴۰۴) به نیویورک پرواز کردم.
عصر همان روز به مدت بیش از یک ساعت، آنچه شرط بلاغ بود، با صراحت و شفافیت به اطلاع رئیس جمهور رساندم. دکتر پزشکیان با رویی گشاده سخنان مرا شنید و به برخی گفتههایم پاسخ داد. انتشار گزارش دیدار به عهده دفتر ریاست جمهور است. در زمان ریاست جمهوری آقای سید محمد خاتمی هم با ایشان دیداری صریح، صمیمی و انتقادی داشتهام. در هر حال از زمانی که در غربت غربیه هستم، این نخستین باری است که یکی از مقامات ایرانی از اینجانب به عنوان یکی از مدافعان اصلاحات ساختاری دعوت به گفتگو کرده و انتقادات مشفقانهاش را شنیده است. امیدوارم این ملاقات فایدهای ولو اندک برای کشورمان داشته باشد و مطالبات ملی تا بیش از این دیر نشده به گوش کسانی که باید بشنوند و عمل کنند برسد، انشاءالله.
روز جمعه ساعتی قبل از بازگشت، یکی از مسئولان عالیرتبه دفتر ریاست جمهوری به دیدارم آمد و از جمله گفت «چرا به کشور برنمیگردید؟! شرایط تغییر کرده است.» تشکر کردم و پاسخ دادم چه کسی میخواهد از نعمت زندگی در وطنش محروم باشد؟ منتقدان ساکن کشور در حبس و حصر خانگی چه میکنند؟! علیرغم رصد دقیق، در مجموع هنوز متاسفانه نشانه قابل توجهی از بازگشت نظام بهسوی مردم مشاهده نمیکنم. برایش از جمله توضیح دادم که من هنوز در کشورم ممنوع القلم مطلقم. اگر واقعا شرایط تغییر کرده است به کتابهایم مجوز تجدید چاپ، ترخیص از چاپخانه و انتشار بدهند، در نشریات کاغذی کشور امکان انتشار مقاله و مصاحبه داشته باشم، و در دانشگاهها و محافل داخلی امکان سخنرانی مجازی داشته باشم، بی آن که برای دعوتکنندگان مخاطراتی ایجاد شود. بعد از آن تازه میتوان باور کرد که احتمالا شرایط تغییر کرده است.
